KIZ KULESİ’NİN UZUN TARİHİNDEN BİR KESİT: 18. YÜZYILDA “KULE-İ DUHTER”

Şener Özler’in değerli anısı için. İstanbul siluetinin seçkin öğelerinden biri olan Kız Kulesi, turistik tesise dönüştürülmek üzere kapsamlı bir restorasyona konu olunca, yaygın tartışmaların da odağına yerleşti. Bu tartışmalar Kız Kulesi’ni, yalnız mimarlık yayınlarının değil, günlük gazetelerin de yer verdiği ilgi çekici bir konuya dönüştürdü. Bir yandan, öngörülen yeni işlevin yapının ruhuna uygun olmadığı, bu işlevle bütünleştirebilmek için verilen tavizlerin yapıyı soysuzlaştırarak değerini düşürdüğü, eklenen döşemelerin, kazanılan ek mekanların, yakıştırılan yeni çehrenin ve doğal kayalığın bozulmasının, simgesel değeri çok büyük bu İstanbul yapısına zarar verdiği dile getiriliyor, Kız Kulesi’ni değerli ve benzersiz kılanın yalnız maddi varlığı değil, yapıyı aynı zamanda da bir “soyut miras”a dönüştüren, bağlantılı efsaneler olduğu söyleniyordu (1). Kuleyi 49 yıllığına kiralayan şirketin ve restorasyonu gerçekleştiren ekibin kimi yandaşlar da bulan görüşüyse, Kız Kulesi’ni yenileyerek ulaşılabilir kılmanın yapıyı yücelteceği yönündeydi (2). Kız Kulesi’ni gündeme taşıyan, hakkındaki yayınları çoğaltan ve çeşitlendiren bu gelişme, “360 derece İstanbul” manzarası vaat eden turistik tesisin 7 Ekim 2000’de hizmete açılmasıyla sonuçlandı ancak tartışmalar sona ermedi. Aslında, Kız Kulesi’nin bir turizm tesisine dönüştürülmesi fikri yeni değildi. Daha 19. yüzyıl sonunda, 1 Nisan 1880 tarihli bir gazete haberi, kulenin konaklama ve yeme-içme bölümleri içeren bir yapıya dönüştürülmesinin düşünüldüğünü duyuruyordu. La Turquie’nin, “Nouvelles du Jour” (Günün Haberleri) bölümünde, Vakit gazetesinden naklen verilen haberde, bir İngiliz’in, Kız Kulesi’ni 12 yıllığına kiralamak istediği ve niyetinin “bu Bizans anıtını, restoranı ve kahvehanesi olan bir otele çevirmek” olduğu bildiriliyordu (Resim 1). Haber, nasıl bir proje öngörüldüğü ve düşünülen kiralama süresinin neden 12 yıl olduğu konusunda ayrıntı içermiyordu. Bu projenin hayata geçirilmediği, yine La Turquie’nin 26 Temmuz 1883 tarihli nüshasında, Kız Kulesi’nin onarıma çok muhtaç bir durumda bulunduğunu bildiren haberden anlaşılıyor. Ancak, Fransa sefirinin Kız Kulesi’nde bir davet vermeye hazırlandığını ortaya koyan belge, 19. yüzyıl sonunda yapının çok özel konumu nedeniyle gözde bir ağırlama mekanı olarak algılanmaya devam ettiğini de gösteriyor (3). Uzun tarihi boyunca çeşitli işlevler üstlenen Kız Kulesi’nin üzerinde yer aldığı kayalıktan ilk kez İ.Ö. 411’de söz edilmiş, 12. yüzyıla gelindiğinde Bizans İmparatoru I. Manuel Komnenos bu doğal kayalık üzerine bir savunma kulesi yaptırmıştır. Fetih’ten sonra Sultan II. Mehmet’ in buraya yeni bir kale inşa ettirdiği ve Osmanlı dönemi boyunca Kız Kulesi’nin onarılarak ya da yer yer yeniden yapılarak yaşatıldığı bilinmektedir (4). Bir savunma yapısı olarak inşa edildikten sonra Kız Kulesi, deniz feneri, radar istasyonu, veba ve kolera tecrit hastanesi (5), siyanür deposu da dahil olmak üzere çok çeşitli hizmetler üstlenmiştir. Bu yazı, Kız Kulesi hakkındaki bilimsel literatüre bir katkı getirmeyi ve kulenin uzun tarihi içinde seçilen bir dönemine, 18. yüzyılına, ışık tutmayı amaçlamaktadır. Yazının oluşturulmasında ana malzeme, Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nden sağlanan belgeler olmuş, bunların yanı sıra 18. yüzyıla ait iki çizim de değerlendirilmiştir. Kız Kulesi’nin yeniden kullanım projesinin ve uygulanan restorasyonun tartışılan ya da karanlıkta kalan kimi noktalarının bu belgeler yardımıyla aydınlatılması umulmaktadır. Aynı zamanda da, onarımla ilgili belgelerin satır aralarında kalan ve döneme özgü iş ahlakını ve uyulması gereken belli standartları ortaya koyan bilgilere dikkat çekilmiştir.