‘MODERN KONUT’ OLARAK XIX. YÜZYIL İZMİR KONUTU: BİÇİMSEL VE KAVRAMSAL ORTAKLIKLAR

Dünyanın değişik coğrafyalarında, Batı’yla eş zamanlı ve Batı’daki gibi tarihin farklı anlarına yayılmış, birbirinden farklı modernleşme biçimlerinin var olabileceğini bugün artık hepimiz biliyoruz (1). Biçimsel kategorilerle algılamayı çoktan bırakmış olmamıza karşın modern mimarlığın yapılı çevreye uyarlamaları konusunda çok büyük ilerlemeler sağladığımız söylenemez (Baydar, 2000). Özellikle yapılı çevrenin büyük bir bölümünü oluşturan ve modern mimarlık tartışmalarının odağında yer alan konut konusunda tarihsel ilerlemeci bir çerçevenin dışına çok az çalışmanın çıkabildiğini görüyoruz. Örneğin “alternatif” ya da “öteki” konut repertuarımız daha çok kadın çalışmaları, evsellik, kısmen de yöresellik alanlarıyla sınırlı kalmakta (2). Oysa elimizde, geniş bir coğrafyaya ve en az iki yüzyıllık bir geçmişe yayılmış, etnik köken, toplumsal sınıf ya da cinsiyet gruplarına ait ve yorumlanmayı bekleyen geniş bir yapı stoku mevcut. Bu stoku oluşturan yapı örüntülerinden biri de XIX. yüzyılda İzmir’de biçimlenen yeni bir konut türü. Makalede, modern konutun temel niteliklerini taşıyan, ancak biçimsel olarak geleneksel konut türlerini çağrıştıran bir tür “öteki konut” olarak XIX. yüzyıl İzmir konutu ele alınmaktadır. Ondokuzuncu yüzyılın son çeyreğinde, İzmir’de karşımıza çıkan ve hızla tüm kente yayılan bu yeni konut örüntüsünün ilk örnekleri şehrin yeni semtlerinden Punta’da inşa edilmişti. Tıpkı Londra’daki sıra evler ya da Paris’teki apartman blokları gibi, kentin etnik, sınıfsal ve coğrafi her türlü katmanında hâkimiyet kuran bu konut türünün Anadolu ve belki de İmparatorluk sınırları içinde karşımıza çıkan ilk modern konut örnekleri arasında sayılması gerektiği düşüncesi, bu yazının ana tartışma eksenini oluşturmaktadır. Ondokuzuncu yüzyılda İzmir’de üretilen bu konutlar genellikle “geleneksel konut” kategorilerinden birine dâhil edilirler. İzmir kenti konut tarihi yazınında önemli yeri olan çalışmalar değerlendirildiğinde bu koşullanma açıkça gözlemlenebilir. Geleneksel Konut, Rum Evi, Batı Anadolu Konutu, Sakız Tipi Ev, Geçiş ya da Etkileşim Konutu (geleneksel Türk ve Rum konutları arası) gibi adlar verilmektedir (3). Oysa söz konusu konutlar ne kentte XIX. yüzyılın ortasına değin uygulanan Batı Anadolu konut geleneğine, ne de yazında zaman zaman gayri müslim (Rum, Ermeni) konutu diye sınıflandırılan yığma taş konut geleneğine bir benzeşim sergilemektedirler. Buna karşılık geleneksel konut repertuarımızdaki kategorilerinden biriyle eşleştirilmektedirler (4). Bu durum, örneklerin kısmen geçmişe ait oluşundan, kısmen geçmişin bazı üsluplarına (yerel ya da evrensel) benzeyişinden ve kısmen de zihnimizde oluşturduğumuz modern konut arketipleriyle örtüşmeyişinden kaynaklanmaktadır (5). Salt biçimsel çağrışımlar üzerinden kurgulanan bu kavrayış biçimi açık bir çelişkiyi barındırır. Bu sınıflandırma yanılgısı büyük ölçüde mimarlık ürünlerini “kavramsal ortaklıklar” değil “görsel benzeşimler” üzerinden tanımlamaya çalışmamızdan kaynaklanır. Oysa kavramsal ortaklıklar üzerinden yapılacak bir değerlendirme, hem toplumun kendine özgü koşul, gereksinim ve olanaklarının anlaşılmasına, hem de bu toplumsal oluşumlardan türeyen özgün bilgi, üretim, mekân ve mimarlık biçimlerini ayrıştırılmasına olanak sağlayacaktır. Böyle bir değerlendirme aracılığı ile XIX. yüzyıl İzmir’inde modernleşmenin nasıl içselleştirildiği, nasıl farklılaştığı ve kültürel bir ürün olarak konut yeni türlerinin nasıl ortaya çıktığını çıkarsamak olanaklı olacaktır. Batı merkezli modernlik okumaları modernliği Batı’nın tekeline aldığı gibi Batı-dışı modernleşme deneyimlerini ikincil bir konuma iter. Bir çeşit bilgiiktidar ilişkisi diye tanımlayabileceğimiz bu durum, Batı-dışı olanın Batı ile benzerliğine odaklanmakta, Batı’yı üretilen bilginin mutlak sahibi ve değişimin kaynağı olarak kabul etmektedir. “Batı-dışı modernlik” kavramı ise Batı ile Batı-dışı arasındaki iktidar ilişkilerinin çerçevesini yeniden tanımlamaktadır. Bu görüş Batı-dışı toplumların hem modernliğin ürünü olduğunun, hem de modernliği ürettiklerinin gözlemlenmesi ile maddi bir dayanak noktası bulmuştur. Nilüfer Göle’ye göre Batı-dışı modernliklerin ayrıştırılabilmesinin ön şartı; bilgi üretiminde eş zamanlılık ve üretilen bilgi ve pratiğin ilgiye değer bir yenilik tohumu taşımasıdır (Göle, 1998). Bu tanımlamanın konut dâhil her türlü maddi ve kültürel üretim alanına uyarlanması, hem modern, hem yerel, hem de tikel niteliklerin eş zamanlılığı ve varlığının saptanmasını gerektirir. Böyle bir değerlendirme yalnızca bu makalenin temel savının maddi içeriğinin değil bunun yanı sıra olgusal (dayandığı neden ve yol açtığı sonuçlar) içeriğinin de sınanmasına olanak sağlayacaktır. Bu durumda uygulanması gereken yöntem, konutun endüstrileşmiş Avrupa kentlerinde gündeme getirdiği modern olma durumlarının yani evrensel olguların varlığının saptanmasıdır. Biçimsel değerlendirme, zorunlu olmamakla birlikte, olgusal saptamalar eşliğinde anlam kazanır. Bir başka deyişle, olgusal sorgulama, biçimsel benzerlik ya da farklılıkların anlamlandırılabilmesi için araçsallaştırılmalıdır. Öte yandan sonuç ürünün barındırdığı yerel öğeler ve çözüm önerdiği yerel sorunlar da olgusal saptamaların eşliğinde yapılmalıdır. Bu ögelerin bir arada oluşturduğu konut bilgi ve kültürünün saptanması, alternatif modern konut dağarcığımızın genişletilmesini sağlamış olacağı gibi aynı zamanda yazının başında ortaya atılan savın da geçerliliğini kanıtlamış olacaktır. Özetle XIX. yüzyıl İzmir konutunun modern olduğu düşüncesinin doğrulanabilmesi, ilk olarak, bu konut türüne ilişkin evrensel kavramların irdelenmesi, ardı sıra biçimsel ortaklıkların saptanması ile olanaklıdır. Bu saptamaların yerel sorunlara getirdiği öznel çözüm önerilerinin tariflenmesi eşliğinde yapılması büyük önem taşımaktadır. Çalışmanın bundan sonraki bölümlerinde bu açılımlar sağlanmıştır. Ancak konunun anlaşılabilirliğini sağlamak ve alt yapı oluşturmak amacı ile öncelikle ondokuzuncu yüzyıl İzmir konutunun tanıtılmasında yarar vardır.