IDUK - KUT ÜNVÂNI HAKKINDA

Uygur ; hükümdarlarının sülâle adı veya ünvani olan ıduk-kut tâbirine dâhil kelimeler hakkında şu kayıtları buluyoruz: ıduk1.Mahmud Kâşgarî (I, 65/13)'de «kutlu ve mübarek olan» şeklinde tercüme edilmekte ve buna bir de şöyle bir izah eklenmektedir: «Aslında sâhibinin yaptığı bir adak için saklanarak, yünü kırkılmayan, sütü sağılmayan, yük vurulmayarak, başı-boş bırakılıp, salıverilen her hayvana bu ad verilir». Krş. bir de ıd'inçu yılhı (DLT, I,134/3 «yük vurulmayarak, (serbest) bırakılan hayvan», ıd-ınçU saç (I-, 133/20) «erkeğin sonradan bırakılan saçı», ıduk tağ (1, 65/18) «geçitsiz sıra dağlar». • Eski metihlerde umumiyetle «mübarek, aziz, mukaddes» mânâlarında kullanılan ve «gökden gönderildiği» için bu mânâyı almış olduğu söylenen bu kelimenin kullanıldığı terkipler için krş. W. Bang ve A.v. Ga-bain, Anaîyüscher Index (SPAW, 1931, XVII): tdulc til, ıduk, nom, ıduk kol, i. kul, %. burkan kutı; Türkische Turfan-Texte, IX, 42: ıduk ratm, Uigurische Sprachdenkmaler, 43/8; ıduk tusit; 60, 1/16: ıduJç ... sutta; TTT VI, 40/123: ıduk kağan kem,:.4Ö/18: ıdıüc umuğ, 40/17: ıduk il ulus; TTT IX, 90: %duk on uyğur ili. Terkibin ikinci kısmını teşkil eden kut kelimesi eski metinlerde oldukça geniş bir mânâ çerçevesine sahip bülunmaktadır: «kut, saadet, değer, derece, ruh, unsur»2. Mahmud Kâşgarî de kelimenin bugünkü mânâsına yakın olan «küt, devlet, saâdet; talih, baht, uğur» mânâlarını kaydetmektedir.