Toplumsal Hayat ve Edebiyat Bağlamında Türkçülüğün Esasları’nda Esnaf Sistemi

Edebiyatın toplumsal hayatın bir yansıması olduğu ve toplumsal hayattan bağımsız düşünülemeyeceği gerçeğinin farkına varan önemli fikir adamlarından biri de Milli Edebiyat dönemi sanatçılarından Ziya Gökalp’tir. Ziya Gökalp, Türk düşünce, kültür ve siyaset tarihinin önemli simalarından biridir. İmparatorluk sürecinden Ulus- Devlete geçiş döneminde yaşayan Gökalp’in, karşılaşılan sorunlar ve bunalımların da etkisiyle Türk toplumu ve kültürü üzerine ortaya koymuş olduğu sosyolojik, kültürel ve siyasal teori ve değerlendirmeler bugün bile geçerliğini devam ettirmektedir.1 Ziya Gökalp’in yaşadığı yıllar (1876-1924), Türk tarihinin en çalkantılı yıllarıdır. Bir yandan toprak bütünlüğü sağlanmaya çalışılırken diğer yandan savaşlar yaşanmaktadır ve Osmanlı Devleti’nin bütünlüğünü korumaya dair pek çok düşünce akımı üretilmektedir. Bunlardan biri de hiç şüphesiz Türkçülük akımıdır. Ziya Gökalp’in Türkçülük anlayışı ırka dair değildir; Ziya Gökalp, Türkiye topraklarında yaşayan ve Türk ülküsünü paylaşan herkesi dil, din, ırk ayırt etmeksizin Türk sayar. 1910’lu yıllarda başlayan Türkçülük hareketi, Ziya Gökalp tarafından sistematize edilerek “Türkçülüğün Esasları” adı altında 1920’de yayımlanır ve cumhuriyetin gelişim aşamalarını da belirler. Sosyolog kimliğini edebiyatçı kimliğiyle birleştiren yazar, Türkçülüğün Esasları yapıtında Türkçülük akımını bütün yönleriyle ele alırken toplumsal hayatın dinamizmini simgeleyen esnaf sistemine de önemli bir yer vermiştir. Ziya Gökalp’in düşüncelerinin şekillenmesinde ünlü sosyolog Emile Durkheim’ın oldukça önemli yeri vardır. Emile Durkheim’ın Meslek Ahlakı adlı yapıtında ileri sürdüğü görüşlerle Ziya Gökalp’in görüşleri büyük oranda örtüşür; bu nedenle Ziya Gökalp’in yapıtı incelenirken Emile Durkheim’ın yapıtı da göz önünde bulundurulmuştur. Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları’nda özellikle iki bölümde esnaf sistemine dair görüşlerini sunar: “Mesleki Ahlak” ve “Milli Dayanışmayı Güçlendirmek”. Dolayısıyla bu çalışmanın özellikle odaklandığı bölümler de bunlar olmuştur. Bunun yanı sıra, Ziya Gökalp’in esnaf teşkilatına dair yazdığı şiirlerden ve yazılardan da söz edilmiştir. Ziya Gökalp, Emile Durkheim sayesinde esnaf sistemine yeni bir bakış açısıyla yaklaşmıştır. Türk esnaf teşkilatının geçmişi, Anadolu Selçuklu ile Osmanlı devletlerine dayanmakta ve bir anlamda dinin etkisiyle ilerlemektedir.Ziya Gökalp’in esnaf üzerindeki din etkisini kaldırarak bu alanın kurumsallaşmasını sağladığı söylenebilir. Bu bağlamda en önemli yenilik, üretici-tüketici arasındaki ilişkilerin resmi boyut kazanmasıdır. Gelenekle modernin birleşmesini amaçlayan Ziya Gökalp, belirli yaptırımlarla tüketiciyi koruma altına almış ve 20. yüzyılın başında ekonomide büyük ilerleme kaydedilmesini sağlamıştır. Ayrıca Ziya Gökalp, esnaf sistemi üzerine düşüncelerini, meslek ahlakı ve değer yargılarıyla özdeş tutmuştur.