TÜRKÇEDE ÇATI

Oilbilgisel bir kategori olarak 'çatı'1 kayramı değişik biçimlerde yorumlanmıştır. Geleneksel dilbilgisinde fitlin sonuna getirilen eklerle belirtilen durumlar 'etken', 'edilgen', ve "orta' terimleriyle açıklanmıştır. 'Etken', hareketi yapanı, 'ediİgen'de hareketin sonucundan etkileneni belirler, 'Orta' ise, birbirine karşıt olan etken ve edilgen durumların arasında eylemin anlamına göre ya etken gibi bir hareketi, yada edilgen gibi bir hareketin sonundan etkilenmeyi belirler. Lees (1973,504) Türkçedeki çatı kategorisinin sözcük titretme açısından çok ilginç olduğunu, birbirinden ayrı birkaç dilbilgisel kategoriyi hem evrensel, hem de özgün bir biçimde birleştirdiğini ileri sürer. Dünya dillerinin pek çoğunda etmen ve etkilenenin özne olabildiğini ve etmen ya da etkilenen özneler arasındaki ayrılığın ad ya da fiile eklenen eklerle belirtildiğini söyler. Türkçede de bu ayrılık eyleme değişik görevi olan bir dizi ekin eklenmesiyle belirtilir. Bu ekler edilgenlik eki*-//, dönüşlülük eki —in, işteşlik eki —Jş, ve ettirgenlik eki —Dır '(—.ir, —t, ve —Er) olarak sıralanabilir. Bu dört çatı eki fiilin kök ya da gövdesinden hemen sonra yer alırlar ve bazı kısıtlamalarla, birlikte de kullanılabilirler. Fiil + Çatı ekleri + Olumsuz + Zaman/Aspekt + Şahıs ekleri edilgen . dönüşlü işteş ettirgen Aksan (1976;85) fiil çatısını "eylemin, özneyle ve nesneyle ilişkisi açısından görev ve anlamca tamamlanmasının sağlayan biçimi" olarak tanımlamaktadır. Çatı eklerini şöylece sıralar: — n—, — f-, (edilgen), —«—, —K —f (dönüş ti), (-ş-(isteş), ve -ir—, y- tir—, —t- (ettirgen). Bu eklerin kullanılmalarının fiilin akhğı özne ve nesnenin du rumuna göre değiş tiğihi ileri sürer.