NURULLAH ATAÇ'A GÖRE DİL VE EDEBİYAT EĞİTİMİ

Tenkit, deneme ve çevirileri ile Türk edebiyatında adını duyuran Nurullah Ataç, uzun yıllar öğretmenlik de yapmıştır. Nişantaşı Sultanisi, Vefa Sultanisi, İstanbul Sultanisi, Üsküdar Lisesi, Adana Lisesi, Ankara Orta Muallim Mektebi, Pertevniyal Lisesi, Ankara Atatürk Lisesi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yabancı Diller Okulu, Ankara Gazi Terbiye Enstitüsünde Fransızca, Türkçe, Edebiyat ve sanat tarihi öğretmenlikleri yaptığı gibi, idarî kadrolarda da görev almıştır(l). Ataç'ın gerek öğretmen, gerekse idareci olarak eğitime hizmeti otuz yıla yakın sürer. Tecrübeli bir eğitimci olarak, ele aldığı her meselede olduğu gibi, eğitim meselesine de tenkitçi bir gözle bakar. Yıllar boyunca bir çok gazete ve dergide hemen her gün tenkit ve denemeleri yayınlanan Ataç'ın(2) yazıları anlık düşüncelerini yansıtır. Zaman içinde pek çok fikri değişir. Düşüncesi bir öncekini reddede reddede gelişir, değişir. Dil ve edebiyat eğitimi ile ilgili fikirleri de ondaki bu temayüle uygun bir gelişme gösterir. Bu yazıda kronoloji esas alınarak, Ataç'ın kitaplarında toplanan deneme ve tenkitlerinden hareketle dil ve edebiyat eğitimi hakkındaki düşünceleri, zamanla bu düşüncelerinde meydana gelen değişmeler ve teklifleri üzerinde durulacaktır. Bütün maksadı Türk diline ve düşünce âlemine hizmet etmek olan Ataç'ın her duygusuna, düşüncesine edebiyat karışır. Edebiyatın içinde duyan ve düşünen Ataç'm eğitimle ilgili yazılan incelendiğinde ilk sırayı dil ve edebiyatın aldığı görülmektedir. Ataç'ın bu konudaki düşünceleri; anadil eğitimi, yabancı dil öğrenimi, edebiyat eğitimi, edebiyat dersinin işlenişi ve öğretmenin yetiştirilmesi olmak üzere tasnif edilebilir. 1- Ana Dil Eğitimi: Ataç, öncelikle öğretmenlerin çocuğu düşünerek dili kullanmaya alıştırmalarını ister. Çocuğun kelimeleri kökünü de bilerek kullanması gerektiğini savunur. Çocuğa bu konuda dilbilgisi dersleri yol göstermelidir. Türk çocuğu şüphesiz dilini gramer kitaplarından değil, hayattan öğrenir. Ancak dilbilgisi sadece çocuğun doğru konuşup yazabilmesi için öğretilmez. Dili üzerinde düşünmeye alışması için öğretilir. Gramer dersine bu açıdan bakan Ataç bu dersi diğer derslerden çok daha lüzumlu, faydalı bir fikir jimnastiği olarak görür. Ancak 1938 yılında Haber 'de yayınlanan bir yazısında, çocuğa bu dil şuurunu verebilecek, ana dilinin farkına vardırabilecek gramer kitapları olmadığından yakınır. Son zamanlarda tertip edilen gramer kitaplarındaki tasnifleri yanlış bulur. Çünkü kelimelerimiz dilimizin hususiyetleri düşünülerek değil, başka dillerin tasniflerine göre ayrılmıştır: "Türk dilinin sarfı diye neşredilen kitaplardan birçoğunun Şehir Tiyatrosunda oynanandan vodvillerden farkı yoktur; onlar gibi "adapte" edilmişlerdir." ("Gramer", Haber, 30.12.1938). Gramer dersinde öğretmene rehberlik edecek kitaplar da yoktur. Ataç bu ihtiyacı karşılamak için bir heyet kurulmasını ve vakit kaybetmeden yeni gramer kitaplarının yazılmasını ister. Ancak zamanla bu iyimser yaklaşımın yerini umutsuzluğa bıraktığı görülür. Hâlâ eski kelimeler kullanıldığı için okullardaki dilbilgisi dersleri de çocuğa dil şuuru kazandıramamaktadır. Yeni Türk alfabesine geçildiği günden beri Arapça ve Farsça dersleri okullardan kalkmıştır. Okulda bu dilleri görmediği için çocuk ya da gen ç çevresinden öğrendiği Arapça-Farsça kelimeleri anlamları üzerinde düşünmeden kullanmaktadır. Dil üzerinde düşünmeye alıştırılmayan gençlerin "imtihan"ın "mihnet"ten, "istiklâl"in "kılle"den geldiğini bilmemeleri; "gün be gün", "ayriyeten" gibi kelimeler kullanarak Türkçe kelime ile yabancı ekleri birleştirdiklerini fark bile edememeleri Ataç'ı üzer. Üstelik onları yetiştiren öğretmenler de dil üzerinde düşünme alışkanlığına sahip değillerdir, örnek olarak "fıtrî yaradılış" diyebilmektedirler. Ataç'ın şikâyet ettiği bu yanlış kullanımlar maalesef günümüzde daha da yaygınlaşmaktadır. Ataç öğretmenin dili bilinçsizce kullandığı eğitim sistemi içinde gençlerin dil üzerinde düşünme alışkanlığı kazanamamalarını tabii bulur. Gençlerin yabancı kelimeleri yanlış kullanmaları Ataç'ı bir yandan üzerken bir yandan da sevindirmeye başlar. Yanlış kullanıla kullanıla bu kelimelerin çürüyüp dilimizden atılacağım umut etmeye başlar. Türkçeyi iyi kullananları gençleri kelimeleri her yanlış kullandıklarında ikaz etmeye çağırır. Yabancı kelimeleri kullanmayı beceremediğini fark eden genç sonunda sadece bildiği Türkçe kelimeleri kullanacaktır. Dil şuuru kazandırmak için okullarda sadece Arapça- Farsça kelimelerin öğretilmesini isteyenlere de akıntıya kürek çektiklerini söyler. Artık Batı medeniyetine geçilmiş Arapça ve Farsçadan ayrılmıştır. Okullarda bu dilleri öğretmeden ayrı ayrı kelimeleri öğretmek ise hem çocuğun kafasını yorar, hem de dilin gerçekten öğrenilmesini engeller. Zira dil tek tek kelimelerle değil, bu kelimeler arasındaki bağlantıyı yakalayarak öğrenilir. Aksi takdirde dil düşüncenin vasıtası olamaz. ("Dilimiz Üzerine", Ülkü, 1.11. 1945;Gimce, 26 Ekim 1953; "Şûra", Günce , 1957X3). Ataç, dil ile düşünce arasındaki münasebeti çok iyi kavramış bir yazardır. Bu yüzden dilin kullanılmasındaki hataları bir düşünce ve eğitim bozukluğuna bağlar.