TÜRKİYE’DE ÇAĞDAŞ TÜRK LEHÇELERİ İLE İLGİLİ SÖZLÜK ÇALIŞMALARI VE “YENİ UYGUR TÜRKÇESİ SÖZLÜĞÜ” ÜZERİNE

DICTIONARY STUDIES ABOUT THE TURKIC LANGUAGES IN TURKEY AND “NEW UIGHUR TURKISH DICTIONARY
Dergi Adı: 
Yayın Yılı: 
2009
Cilt: 
4
Sayı: 
4
Sayfa Aralığı:: 
761-789
Yayın Dili: 
Türkçe
DOI: 
http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.828
Abstract (2. Language): 
Leaving aside Hüseyin Kazım Kadri’s Turkish Dictionary, dictionary studies about Turkish dialects in Turkish Turcology are the translations of dictionaries prepared out of Turkey in 1940s. These studies started again in 1980s after a long pause. Hayati Develi’s Azerbaijani Turkish Dictionary is the first dialect dictionary published after a long time. After this comes Kazakh and Gagavuz Turks’ translation dictionary. 1990s is a period in which there were intensive dictionary studies about Turkish dialects and many dialect dictionaries most of which were translations were published. This intensity during 1990s continued also in 2000s. Although many dictionaries were based on studies conducted by some foreigners, there are also some comprehensive dictionaries prepared professionally by scanning all related dictionaries and literary works. Among these studies, New Uighur Turkish Dictionary is the one that should be primarily dwelled on. The first and the only dictionary on Uighur Turkish in Turkey is the translation of Necipoviç’s dictionary. Uighurs today live in two different areas, the written language dialects of them are different and these are not mentioned in the dictionary, which is the greatest deficiency. Besides this, the translator doesn’t know Turkey Turkish well and this causes this first and the only dictionary published in Turkey to create disappointment. Shortcomings and mistakes in this dictionary give us clues about how the dictionary studies that will be conducted about Turkish dialects should be.
Özet (Orjinal Dil): 
Hüseyin Kazım Kadrinin “Türk Lügati” ni bir tarafa bırakırsak, Türkiye Türkolojisinde Türk lehçeleri ile ilgili sözlük çalışmaları 1940’lı yıllarda Türkiye dışında hazırlanan sözlüklerin çevrisi şeklindedir. Bu çalışmalar uzun bir duraklamadan sonra 1980’li yıllarda yeniden başlamıştır. Hayati Develi’nin Azerî Türkçesi Lügati uzun bir aradan sonra yayımlanan ilk lehçe sözlüğüdür. Bunu Kazak Türklerine ve Gagavuzlara ait çeviri sözlük takip eder. 1990’lı yıllar Türk lehçeleri ile ilgili sözlük çalışmalarının yoğun olduğu bir dönemdir. Çoğu çevri olan pek çok lehçe sözlükleri yayımlanır. 90’lı yıllardaki bu yoğunluk 2000’li yıllarda da devam eder. Bazı yabancılar tarafından yapılan çalışmalar esas alınsa da alanındaki bütün sözlükler ve edebî eserler taranmak suretiyle oluşturulmuş kapsamlı ve profesyonelce hazırlanan sözlükler de vardır. Bu çalışmalar içinde Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü en çok üzerinde durulması gereken sözlüktür. Uygur Türkçesi hakkında Türkiye’deki ilk ve tek sözlük, Necipoviç’in sözlüğünün çevrisidir. Bugün Uygurların iki ayrı bölgede yaşıyor olmaları, her ikisinin dayandığı yazı dili ağzının farklı olması, bunların sözlükte belirtilmemesi en büyük eksikliktir. Buna çevirenin Türkiye Türkçesini iyi bilmemesi de ilave edilince, Türkiye’de yayımlanan bu ilk ve tek sözlük bir hayal kırıklığı yaratmaktadır. Buradaki eksik ve yanlışlar bize Türk lehçeleri ile ilgili yapılacak sözlük çalışmalarının nasıl olması gerektiği hakkında da ipuçları verir.
Referanslar: 

ADIBELLĠ, BarıĢ, (2008). Doğu Türkistan, Ġstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık. Ahmet Vefik PaĢa, (2000). Lehçe-i Osmanî, (hzl. Recep Toparlı)”, Ankara: TDK Yayınları. AKDOĞAN, YaĢar, (1999). Azerbaycan Türkçesinden Türkiye Türkçesine Büyük Sözlük, Ġstanbul: BeĢir Kitabevi. AKDOĞAN, YaĢar, (2000). Türkiye Türkçesinden Azerbaycan Türkçesine Büyük Sözlük, Ġstanbul: Deniz Kitabevi. ALTAYLI, Seyfettin, (2005). Azerbaycan Türkçesi Deyimler Sözlüğü, Ankara: Prestij Matbaası. ALTAYLI, Seyfettin, (1994). Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü I-II, Ankara: MEB Yayınları. ARIKOĞLU, Ekrem, (2005). Örnekli Hakasça-Türkçe Sözlük, Ankara: Akçağ Yayınları. ARIKOĞLU, Ekrem-Kuular, Klara, (2003). Tuva Türkçesi Sözlüğü, Ankara TDK Yayınları. BASKAKOV, N. A.- vd, (1991). Gagauz Türkçesinin Sözlüğü (çev. Abdülmecit Doğru-Ġsmail Kaynak), Ankara: KB Yayınları.
Türkiye’de Çağdaş Türk Lehçeleri... 787
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature
and History of Turkish or Turkic
Volume 4/4 Summer 2009
BASKAKOV, N. A.-TOġÇAKAKOVA T. M., (1999). Altayca Türkçe Sözlük (çev. Emine Gürsoy Naskali-Muvaffak Duranlı), Ankara: TDK Yayınları.
BAYRAM, Bülent, (2007). Çuvaş Türkçesi-Türkiye Türkçesi Sözlük, Konya: Tablet Yayınları.
CUMAKUNOVA, Gulzura (2005). Türkçe-Kırgızca Sözlük, BiĢkek.
DEVELĠ, Hayati, (1992). Azeri Türkçesi Lügati, 3. Baskı, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayını.
ERCĠLASUN, A. Bican, (2007). “Türkiye Türkolojisine ve Türkiye‟deki Türk Lehçeleri ÇalıĢmalarına Genel BakıĢ”, Türk Lehçeleri Grameri, Ankara: Akçağ Yayınları, s. 11-30.
Esad Efendi, (1999). Lehçetü’l-Lügat (hzl. Ahmet Kırkkılıç), Ankara TDK Yayınları.
GANĠYEV, Fuat- Ahmetyanov, Rifkat-Açıkgöz Halil (1997). Tatarca-Türkçe Sözlük, Kazan-Moskova: Ġnsan Yayınevi.
GÜLENSOY, Tuncer- Sağınbayeva, Burul, (2004). Kırgız Türkçesi-Türkiye Türkçesi ve Türkiye Türkçesi-Kırgız Türkçesi Sözlük, Kayseri: Erciyes Üniversitesi Yayınları,.
GÜLTEKĠN, Mevlüt-YoldaĢ, M. Asıf, (1997). Afganistan Özbekçesi-Türkçe Sözlük, Ankara: Nobel Yayınları.
GÜRSOY-NASKALĠ, Emine-vd., (1997). Türk Dünyası Gramer Terimleri Kılavuzu, Ankara: TDK Yayınları.
HACALOĞLU, Recep Albayrak, (1992). Azeri Türkçesi Dil Kılavuzu Güney Azeri Sahası Derleme Deneme Sözlüğü, Ankara: TTK Basımevi.
HACIYEVA, Maarife-Köktürk, ġahin-PaĢayeva Mehebbet, (1999). Azerbaycan Folklor ve Etnoğrafya Sözlüğü, Ankara: KB Yayınları.
HÜRMÜZLÜ, Habib (2003). Kerkük Türkçesi Sözlüğü, Ġstanbul: Kerkük Vakfı Yayınları.
Hüseyin Kazım Kadri, (1927). Türk Lügati, C. I, Ġstanbul: Devlet Matbaası.
Hüseyin Kazım Kadri,(1928). Türk Lügati, C. 2, Ġstanbul: Devlet Matbaası.
788 Hikmet KORAŞ
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature
and History of Turkish or Turkic
Volume 4/4 Summer 2009
Hüseyin Kazım Kadri,(1943). Türk Lügati, C. 3, Ġstanbul: Maarif Matbaası. Hüseyin Kazım Kadri, (1945). Türk Lügati, C. 4, Ġstanbul: Maarif Matbaası. ĠLHAN, Nadir (2007). Geçmişten Günümüze Sözlükçülük Geleneği ve Türk Dili Sözlükleri, Elazığ: Manas Yayıncılık. KARA, Mehmet-Karadoğan Ahmet (2004). Türkmen Türkçesi-Türkiye Türkçesi Deyimler Sözlüğü, Ankara: Çağlar Yayınevi. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü I (Kılavuz Kitap), (1991). Ankara: KB Yayınları. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü II Dizin, (1991). Ankara: KB Yayınları. KAġKARLI, Sultan Mahmut, (1992). Modern Uygur Türkçesi Grameri, Ġstanbul: Orkun Yayınevi. KENESBAYOĞLU, Ġ.K.- vd., (1984). Kazak Türkçesi Sözlüğü (çev. Hasan Oraltay-Nuri Yüce-Saadet Pınar), Ġstanbul: Türk Dünyası AraĢtırmaları Vakfı Yayını. KOÇ, Kenan-Bayniyazov Ayabek-BaĢkapan Vehbi, (2003). Kazak Türkçesi-Türkiye Türkçesi Sözlüğü, Ankara: Akçağ Yayınları. KURBAN, Ġklil, (1995). “Ön Söz” [Emir Necipoviç Necip, Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü (çev. Ġklil Kurban)], Ankara: TDK Yayınları. NEMETH, Gyula, (1990). Kumuk ve Balkar Lehçeleri Sözlüğü (çev. Kemal Aytaç), Ankara: KB Yayınları. ÖLMEZ, Mehmet, (1999). “Günümüz Türk Dilleri ve Sözlükleri Ek: Halaçça ve Salarca Hakkında Bir Kaç Söz” Kebikeç, S. 7-8, Ankara: s. 149-152. ÖLMEZ Mehmet, (1994). “Türk Dillerinin Sözlükleri ve Türk Sözlükçülüğü” Uygulamalı Dilbilim Açısından Türkçenin Görünümü, Ankara: Dil Derneği Yayınları, s. 88-100. ÖZTOPÇU, KurtuluĢ, (1993). “Uygurcanın Yazı dili Olarak GeliĢmesi ve Uygurca Sözlükler” Türk Dilleri Araştırmaları, C. 3, Ankara: Simurg Yayınları, s. 167-174.
Türkiye’de Çağdaş Türk Lehçeleri... 789
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature
and History of Turkish or Turkic
Volume 4/4 Summer 2009
ÖZTOPÇU, KurtuluĢ, (1992). “Modern Uygurca ile Ġlgili Açıklamalı Bir Kaynakça” Türk Dilleri Araştırmaları, Ankara: ġafak Matbaacılık, s. 155-170.
ÖZTÜRK, Rıdvan, (1994). Yeni Uygur Türkçesi Grameri, Ankara: TDK Yayınları.
PARLATIR, Ġsmail, (2006). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü, Ankara: Yargı Yayınevi, s. 381
PRÖHLE, Wilhelm, (1991). Karaçay Lehçesi Sözlüğü, Ankara: KB Yayınları.
SALĠHCAN, Muzaffer-Tilav A. Murat-NiĢan A. Veli, (1992). Pratik Türkçe-Özbekçe Konuşma Kılavuzu, TaĢkent-Ankara: Ecdad Yayınları.
ġĠRELĠYEV, M. ġ.-Ġslamov M. Ġ., (1999). Azerbaycan Dialektoloji Lügeti, C. I, A-L, (Latin alfabesine aktaran Ġbrahim Kanoğlu), Ankara: TDK Yayınları.
ġĠRELĠYEV, M. ġ.-Ġslamov M. Ġ., (2003). Azerbaycan Dialektoloji Lügeti, C. II, M-Z, Ankara: TDK Yayınları.
TAVKUL, Ufuk, (2000). Karaçay-Malkar Türkçesi Sözlüğü, Ankara: TDK Yayınları.
TEKĠN, Talat-vd, (1995). Türkmence-Türkçe Sözlük, Ankara: Simurg Yayınları.
TĠMOFEYEVNA,.-SırkaĢeva R. L.-KuçigaĢeva N. A., (2000). Teleüt Ağzı Sözlüğü (çev. ġ. Haluk Akalın-CaĢtekin Turgunbayev), Ankara: TDK Yayınları.
VASĠLĠEV, Yuriy (Cargıstay), (1995). Türkçe-Sahaca(Yakutça) Sözlük, Ankara: TDK Yayınları.
YAMAN Ertuğrul-Mahmudov Nizamiddin, (1998). Özbek Türkçesi-Türkiye Türkçesi ve Türkiye Türkçesi-Özbek Türkçesi Karşılıklar Kılavuzu, Ankara: TDK Yayınları.
YILDIZ, Hüseyin, (2004). “Ahmet Vefik PaĢa‟nın Lehçe-i Osmanî‟si ve Batı Kaynaklı Kelimeler” Türk Dili, S. 634, Ekim 2004, Ankara: TDK Yayınları, s. 439-446.
YUSUF, Berdak-Tulum Mahur Mehmet, (1994). Sözlük Özbekistan Türkçesi-Türkiye Türkçesi Türkiye Türkçesi Özbekistan Türkçesi, Ġstanbul: Türk Dünyası AraĢtırmaları Vakfı.

Thank you for copying data from http://www.arastirmax.com