Yoğun bakım hemşirelerinin etik duyarlılıklarının incelenmesi

PDF Dosyası: 

arastirmax_1533_pp_76-81.pdf

Giriş
Yoğun bakım üniteleri kritik hastaları destekleyerek iyileşmesini amaçlayan, yerleşim biçimi ile hasta
bakımı açısından ayrıcalık taşıyan, ileri teknolojiye
sahip cihazlarla donatılmış, hastaların 24 saat ya-
şamsal göstergelerinin izlendiği multidisipliner bir
ekibin hizmet sunduğu klinikler olarak tanımlanmaktadır (1). Bu multidisipliner ekibin kritik öneme
sahip üyelerinden birisini, yoğun bakım hemşireleri
oluşturmaktadır.
Yoğun bakım hemşireliği, bireyin fizyolojik, psikolojik, emosyonel ve sosyal dengesini en iyi duruma
getirmeyi ve yaşamına doğrudan etki eden bireysel
bakımı sağlamayı amaçlamaktır (2). Yoğun bakım
hemşirelerinin, hastanın durumunda ortaya çıkan
değişiklikleri ilk saptayan ve acil durumlarda ekip
içinde hızlı karar alması gereken meslek üyesi olarak,
karmaşık ve beklenmedik bir anda ortaya çıkan sorunlarla daha sık karşılaştığı belirtilmektedir (3). Bu
sorunların önemli bir kısmını, etik sorunlar oluşturmaktadır. Genel olarak bakıldığında, yoğun bakım
ünitelerinde etik karar vermeyi gerektiren konular
arasında tıbbi karar verme, bilgilendirilmiş onam
alma, resüsitasyon, beyin ölümü ve organ transplantasyonu, yaşam desteğini başlatmak ve sürdürmek,
tıbbi kaynakların adil paylaşımı ve ötenazi sayılmaktadır (4,5). Hemşirelerin sıklıkla karşılaştıkları etik sorunların ise; hastaların bakımı ve tedavisi konusunda
ekibin diğer üyeleri ve kurum ile farklı yaklaşımların
bulunması, hasta haklarının korunması, terminal dö-
nemdeki hastanın bakımı, aydınlatılmış onam alma,
sınırlı kaynakların paylaştırılması, meslektaşların etik
dışı tutumları olduğu belirtilmiştir (6).
Yoğun bakım hemşirelerinin karşılaştıkları etik sorunları çözebilmesi için öncelikle karşılaştığı etik sorunları ayırt edebilmesi ve uygun karar verebilmesi
gerekmektedir (6-8). Doktorluk, hemşirelik, ebelik, diş
hekimliği, veterinerlik, eczacılık ve mimarlık programlarının asgari eğitim koşullarının belirlenmesine dair
* GATA Hemşirelik Yüksek Okulu
** GATA Haydarpaşa Eğitim ve Araştırma Hastanesi
Bu çalışma 12. Ulusal ve Uluslararası Katılımlı Hemşirelik Kongresinde
(Sivas, 20-24 Ekim 2009) poster bildiri olarak sunulmuştur
Ayrı basım isteği: Tülay Başak, GATA Hemşirelik Yüksek Okulu Hemşirelik
Esasları Bilim Dalı, Etlik-06018, Ankara
E-mail: tbasak2003@yahoo.com
Makalenin geliş tarihi: 18.12.2009 • Kabul tarihi: 22.02.2010Cilt 52 • Sayı 2 Yoğun bakım hemşirelerinde etik duyarlılık • 77
resmi gazetede yayınlanan yönetmelikte hemşirelik
eğitimindeki asgari eğitim koşullarının sağlanabilmesi
için, hemşirelik eğitim programında okutulması gereken konular arasında ilk sırada, meslek etiği bulunmaktadır (9). Bu ders, hemşireyi etik ve sorumlu davranmaya, mesleki yaşantısında etik karar verecek duruma
getirmeyi amaçlamaktadır (10). Bu amaç doğrultusunda, hemşirelik eğitim müfredatlarında, etik dersine yer
verilmektedir. Ayrıca etik karar verme yeterliliğinin geliştirilmesinde, mezuniyet sonrası eğitim programları
da önem taşımaktadır. Sağlık Bakanlığının yoğun bakım hemşireliği eğitim programı uygulanmasına dair
yayınladığı yönergede eğitim programının kapsamında etik konusu da yer almaktadır (11). Bir profesyonel
olarak yoğun bakım hemşirelerinin rol ve sorumluluklarını, etik değerleri temel alarak yerine getirmeleri beklenmektedir. Yoğun bakım hemşirelerinin, etik
problemleri tanıması ve en doğru kararları alması için,
etik duyarlılıklarının gelişmiş olması gerekmektedir.
Etik sorunu ayırt edebilme yeteneği olarak tanımlanan
etik duyarlılık, insanın sağlığını ilgilendiren durum ya
da durumların içerdiği etik değerleri bilmektir (6-8).
Yoğun bakım hemşirelerinin etik duyarlılığın yüksek
olması, mesleki profesyonelleşmeye katkıda bulunmasının yanı sıra, hastalara verilecek hemşirelik bakımı-
nın kalitesini de doğrudan etkileyecek bir durumdur.
Bu çalışmada yoğun bakım hemşirelerinin etik karar
verme sürecinde gösterdikleri etik duyarlılıklarının incelenmesi amaçlanmıştır.
Gereç ve Yöntem
Tanımlayıcı ve kesitsel olarak planlanmış bu araş-
tırmanın evrenini Ankara’da bir eğitim hastanesinin
dahiliye ve cerrahi yoğun bakım ünitelerinde görev
yapan 102 hemşire oluşturmuştur. Kurum izni ve etik
kurul onayı alındıktan sonra, çalışma araştırmaya katılmayı gönüllü olarak kabul eden 90 yoğun bakım
hemşiresi (n=90, evrenin %88.2’si) ile 1-26 Haziran
2009 tarihleri arasında gerçekleştirilmiştir.
Çalışmaya başlamadan önce, 10 yoğun bakım hem-
şiresi ile ön uygulama yapılmıştır. Ön uygulama sonucu, veri toplama formunda herhangi bir değişiklik yapılmamış olup, elde edilen veriler araştırmanın
verilerine dahil edilmiştir. Veri toplama formu, araş-
tırmacılar tarafından yoğun bakım hemşirelerine verilmiş, doldurmaları için süre (15 gün) tanınmış ve
bu sürenin bitiminde yine araştırmacılar tarafından
alınmıştır.
Verilerin toplanması amacıyla, hemşirelerin sosyodemografik ve çalışma özelliklerini içeren 15 sorudan ve ‘Ahlaki Duyarlılık Anketi’nden oluşan veri
toplama formu uygulanmıştır. Ahlaki Duyarlılık
Anketi, etik duyarlılığı ölçmek amacıyla Kim Lutzen
tarafından geliştirilmiş olup, Karolinska Hemşirelik
Enstitüsü’nde (1994, İsveç, Stockholm), öncelikle
psikiyatri kliniğinde, daha sonra da diğer birimlerde
çalışan hekim ve hemşirelere uygulanmıştır. Otuz ifadeden oluşan yedili likert tipte bir kağıt kalem ölçeği
olan anketteki ifadeler, 1 puan (Tamamen katılıyorum), 7 puan (Hiç katılmıyorum) arasında değerlendirilmektedir. Bir puan tamamen katılma yönünde
yüksek duyarlılığı, 7 puan hiç katılmıyorum yönünde düşük duyarlılığı ifade etmekte olup, alınabilecek
toplam puan 30-210 arasında değişmektedir. Puanın
yüksek olması etik açıdan düşük duyarlılığı, puanın
düşük olması ise etik açıdan yüksek duyarlılığı göstermektedir. Anketin otonomi (otonomi ilkesine ve
hastanın tercihlerine saygı duymayı yansıtır), yarar
sağlama (hasta bireyin yararını artırmaya yönelik
eylemleri yansıtır), bütüncül yaklaşım (hem hastaya
zarar vermeyecek, hem de hastanın bütünlüğünü koruyacak eylemleri ifade eder), çatışma (içsel bir etik
çatışma deneyimini yansıtır), uygulama (eyleme karar verme ve uygulamada etik boyutu düşünmeyi
gösterir), oryantasyon (sağlık bakım profesyonellerinin hasta ile ilişkilerini etkileyecek eylemlerine yö-
nelik ilgilerini yansıtır) olmak üzere altı alt boyutu
vardır (7,12). Türkiye’de ölçeğin geçerlilik ve güvenirliği 2003 yılında Hale Tosun tarafından yapılmış
olup, Cronbach alfa değeri 0.84 olarak bildirilmiştir
(7). Pekcan’ın çalışmasında bu değer 0.83 (6), bizim
çalışmamızda ise 0.80 olarak saptanmıştır.
Veriler bilgisayar ortamında, SPSS for Windows Ver.
15.0 (SPSS Inc., Chicago, IL., USA) paket programı
ile tanımlayıcı istatistikler (frekans, ortalama, minimum ve maksimum değerler, standart sapma) Mann
Whitney U testi, ve Kruskal-Wallis varyans analizi
kullanılarak değerlendirilmiştir.
Bulgular
Çalışmaya katılan yoğun bakım hemşirelerinin
%67.8’inin 20-29 yaş grubunda, %56.7’sinin evli,
%61.1’inin lisans mezunu olduğu ve %37.8’inin yo-
ğun bakımda 1-5 yıl süre ile çalıştığı saptanmıştır
(Tablo I).
Hemşirelerin büyük bir kısmı (%78.9) etik konusundaki bilgilerini hemşirelik eğitimi sırasında kazandığını belirtirken, hemşirelerin yarısı (%51.7), mezuniyet sonrasında etik konusunda eğitim almadığını
bildirmişlerdir (Şekil 1). Hemşirelerin %46.7’si yoğun
bakımda çalıştıkları süre boyunca etik sorun yaşadıklarını, etik sorun yaşayanların %35.7’si ise, yaşadıkları etik sorunu çözemediklerini ifade etmişlerdir.
Yoğun bakım hemşirelerinin etik duyarlılık anketinden aldığı toplam puan ortalaması, 97.66±18.38
(Minimum 67, Maksimum 176) olarak bulunmuştur. 78 • Haziran 2010 • Gülhane Tıp Derg Başak ve ark.
olan hemşirelerin, içsel bir etik çatışma ile daha az
karşılaştıkları ve etik uygulama boyutunun daha az
olduğu anlaşılmaktadır.
Ayrıca oryantasyon alanında etik duyarlılığın diğer
yaş gruplarına göre, 30-39 yaş grubunda (10.75±5.09)
daha yüksek olduğu ve aradaki farklılığın istatistiksel olarak anlamlı olduğu bulunmuştur (ℵ²=6.694,
p<0.05) (Tablo II).
Yoğun bakım hemşirelerinin meslekte çalışma sürelerine göre etik duyarlılık puan ortalamaları incelendi-
ğinde, 1 yıldan az süredir çalışan hemşirelerde otonomi alt boyutunda etik duyarlılığın daha yüksek olduğu
ve aradaki farklılığın istatistiksel olarak anlamlı olduğu
saptanmıştır (ℵ²=8.356, p<0.05). Bir yıldan az çalışan
hemşirelerde otonomi puanının (24.36±5.10) 11 yıl ve
üzeri çalışan (19.86±4.57) hemşirelere göre daha yüksek olduğu ve dolayısıyla otonomi alt boyutuna daha
az duyarlı oldukları belirlenmiştir (Tablo III).
Yoğun bakım hemşirelerinin yoğun bakımda çalışma süreleri, medeni durumu, öğrenim durumu,
mezuniyet öncesi ve sonrası etik konusunda eğitim
alma durumlarına göre etik duyarlılık toplam puan
ve alt boyut puanları arasındaki farklılıklar istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır [p>0.05 (ℵ²=1.692,
Z=0.74, ℵ²=0.581, Z=0.54, Z=0.36)].
Tablo I. Yoğun bakım hemşirelerinin özellikleri (n=90)
Özellikler Sayı Yüzde
Yaş
20-29
30-39
40 ve üzeri
61
24
5
67.8
26.7
5.5
Medeni durum
Bekar
Evli
39
51
43.3
56.7
Eğitim düzeyi
Ön lisans
Lisans
Lisans üstü
27
55
8
30.0
61.1
8.9
Meslekte çalışma süresi
1 yıldan az
1 yıl-5 yıl
6 yıl-10 yıl
11 ve üzeri
24
26
20
20
26.7
28.9
22.2
22.2
Yoğun bakımda çalışma süresi
1 yıldan az
1 yıl-5 yıl
6 yıl-10 yıl
11 ve üzeri
30
34
17
9
33.3
37.8
18.9
10.0
Toplam 90 100.0
Tablo II. Yoğun bakım hemşirelerinin yaşlarına göre etik duyarlılık puanlarının karşılaştırılması
Etik duyarlılık alt boyutları 20-29 yaş* 30-39 yaş* 40-49 yaş* ℵ² değeri p değeri
Otonomi 22.11±5.69 22.37±7.60 20.60±4.03 0.260 0.87
Yarar sağlama 13.23±4.01 13.25±5.26 13.60±3.57 0.088 0.95
Bütüncül yaklaşım 12.26±3.73 13.95±5.63 14.80±4.91 1.644 0.43
Çatışma 15.31±2.75 12.95±2.88 13.40±4.33 10.141 0.00
Uygulama 14.78±3.72 13.54±4.45 10.80±2.16 6.641 0.03
Oryantasyon 8.10±3.05 10.75±5.09 8.20±1.48 6.694 0.03
Toplam 97.85±15.14 98.12±25.92 93.80±12.93 0.602 0.74
*: Değerler ortalama±standart sapma olarak verilmiştir
ℵ²: Kruskal-Wallis testi ile
Kırk-49 yaş grubunda olan hemşirelerin etik duyarlılığı (93.80±12.93), diğer yaş gruplarına göre daha
düşük olmasına rağmen, aradaki farklılık istatistiksel
olarak anlamlı bulunmamıştır (ℵ²=0.602, p>0.05).
Yirmi-29 yaş grubu olan hemşirelerin, çatışma ve
uygulama alt boyutlarındaki etik duyarlılığın, diğer
yaş gruplarına göre daha yüksek olduğu ve aradaki
farklılığın istatistiksel olarak anlamlı olduğu saptanmıştır (ℵ²=10.141, p<0.05). Yapılan ileri istatistiksel analizde 20-29 yaş grubunda etik duyarlılığın
çatışma alanında 30-39 yaş grubuna göre, uygulama
alanında ise 40-49 yaş grubuna göre daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Buna göre genç yaş grubunda
0
10
20
30
40
50
60
70
80
Mezuniyet Öncesi Mezuniyet Sonrası
Evet
Hayır
Hatırlamıyorum
Şekil 1. Yoğun bakım hemşirelerin mezuniyet öncesi ve sonrası etik
konusunda eğitim alma durumlarıCilt 52 • Sayı 2 Yoğun bakım hemşirelerinde etik duyarlılık • 79
Tartışma
Araştırmanın örneklemini oluşturan yoğun bakım
hemşirelerinin önemli bir kısmının (%67.8) genç yaş
grubunda (20-29 yaş grubu) olduğu ve mesleki çalış-
ma sürelerinin en çok (%37.8) 1 yıl ile 5 yıl arasında
olduğu belirlenmiştir. Ülkemizde yoğun bakım hem-
şireleri ile ilgili yapılan diğer çalışmalarda yaş ortalaması Aytaç ve ark.nın çalışmasında 26.6±3.8 yıl (13),
Göz ve ark.nın çalışmasında ise 27±2.81 yıl (14) olarak
belirtilmiştir. Çelen ve ark.nın çalışmasında ise, hem-
şirelerin %33.4’ünün 25 yaşın altında olduğu tespit
edilmiştir (15). Bu bulgular, çalışmamızın sonuçları
ile benzer olup, genellikle yoğun bakım ünitelerinde
genç yaşta olan hemşirelerin görevlendirildiği göze
çarpmaktadır. Çalışmalarda bunun nedeni olarak,
yoğun bakımlardaki iş yükü ve iş stresi gösterilmekte, bu nedenlerle daha deneyimli hemşirelerin yoğun
bakımlarda çalışmak istemedikleri bildirilmektedir
(15,16). Bunların yanı sıra, etik duyarlılık becerisinin
kazanılmasında klinik deneyim süresinin önemli bir
faktör olduğu düşünülmektedir. Çalışmamızda da yo-
ğun bakım hemşirelerin yarısından fazlasının genç
olması, mesleki çalışma sürelerinin az olması, kar-
şılaştıkları etik sorunları ayırt etme ve çözümü için
doğru kararları alabilmede sıkıntı yaşayabileceklerini
göstermektedir.
Yoğun bakım hemşirelerinin yarısından fazlasının
(%61.1) lisans mezunu olduğu saptanmıştır. Yine
ülkemizde yapılan diğer çalışmalarda yoğun bakım
hemşirelerinin lisans mezunu olma yüzdesi Çelen
ve ark.nın çalışmasında %46.1 (15), Sabuncu ve ark.
nın çalışmasında %27 (17), Hakverdioğlu ve ark.
nın çalışmasında %43.1 (18) olarak belirlenmiştir.
Bu bulgular, kritik hastalara bakım veren yoğun bakım hemşirelerinin eğitim süresinde farklılıklar olduğunu göstermektedir. Hemşirelikte lisans eğitimi,
hemşirelerin etik değerleri içeren mesleki değerlerini
kavramasını ve bu değerlere temellenmiş davranış-
lar göstermesini sağlaması açısından önemlidir (19).
Ancak çalışmamızda yoğun bakım hemşirelerinin öğ-
renim durumu ile etik duyarlılıkları arasında bir ilişki
saptanmamıştır.
Hemşirelerin %51.7’si mezuniyet sonrası etik konusunda eğitim almadığını, %46.7’si yoğun bakımda
çalıştıkları süre boyunca etik sorun yaşadıklarını, etik
sorun yaşayanların önemli bir bölümü de (%35.7’si)
bu sorunu çözemediklerini ifade etmişlerdir.
Çobanoğlu ve ark.nın yaptığı niteliksel çalışmada,
yoğun bakım hemşirelerinin ve doktorlarının karşı-
laştıkları etik sorunların çözümünde sistematik bir
karar verme sürecini kullanmadıkları ve yoğun bakım hemşirelerinin karşılaştıkları etik sorunun çözü-
mü için doktora başvurdukları tespit edilmiştir (20).
Ülkemizde genellikle yoğun bakımlarda çalışan hem-
şireler, bu konuda eğitim almadan görevlendirilmektedir. Oysa yoğun bakımlar, hasta bireylerin özel durumları nedeniyle, etik sorunların sık yaşandığı klinik
ortamlar olarak bildirilmektedir (2,3,6,8). Bu nedenle
çalışma bulgumuz, hemşirelerin mezuniyet sonrası
etik konusunda eğitim ihtiyacını göstermesi bakı-
mından önemlidir. Ancak hemşirelerin mezuniyet
öncesi ve sonrası etik konusunda eğitim alma durumları ile etik duyarlılık toplam puan ve alt boyut puanları açısından bir farklılık bulunamamıştır. Etik konusunda eğitim aldığını bildiren hemşirelerin (%48.9)
aldıkları eğitimin, genel bilgi içeren teorik konulardan oluşması, etik problem ve çözümü ile ilgili uygulamaları içermemesi, bu bulgunun nedeni olarak
düşünülmektedir. Yoğun bakım hemşirelerinin etik
problemleri tanıması ve doğru kararları alması için,
etik duyarlılıklarının gelişmiş olması gerektiği bildirilmektedir (6-8). Bu becerinin kazanılabilmesi için
de, etik konusunda verilecek eğitimin teorik ve uygulamayı içerecek şekilde düzenlenmesi gerekmektedir.
Çalışmamızda yoğun bakım hemşirelerinin, yoğun
bakımda çalışma süreleri, medeni durumu ve eğitim
düzeyi ile etik duyarlılık toplam puan ve alt boyut
puanları açısından bir farklılık bulunamamıştır. Aynı
şekilde Pekcan’ın çalışmasında da, medeni durum
ve etik konusunda eğitim alma durumları ile ölçek
toplam puan ve alt boyut puanları arasında farklılık
Tablo III. Yoğun bakım hemşirelerinin meslekte çalışma süresine göre etik duyarlılık puanlarının karşılaştırılması
Etik duyarlılık alt boyutları 1 yıldan az* 1 yıl-5 yıl* 6 yıl-10 yıl* 11 yıl ve üzeri ℵ² değeri p değeri
Otonomi 24.36±5.10 22.00±5.90 21.95±8.26 19.86±4.57 8.356 0.03
Yarar sağlama 13.19±4.30 12.34±3.06 13.50±5.25 14.15±4.63 2.242 0.52
Bütüncül yaklaşım 13.11±3.22 11.26±4.75 13.15±3.52 14.10±5.76 5.049 0.16
Çatışma 14.46±3.03 15.60±2.62 14.95±2.64 13.15±3.49 5.521 0.13
Uygulama 15.46±4.38 14.52±3.21 13.05±3.42 13.45±4.41 4.157 0.24
Oryantasyon 8.34±2.79 8.34±3.66 8.05±2.60 10.75±5.43 3.698 0.29
Toplam 101.53±17.32 93.34±12.37 96.25±16.22 99.15±26.13 3.230 0.35
*: Değerler ortalama±standart sapma olarak verilmiştir
ℵ²: Kruskal-Wallis testi ile80 • Haziran 2010 • Gülhane Tıp Derg Başak ve ark.
tespit edilmemiştir (6). Ancak Tosun’un çalışmasında yarar sağlama alt boyutunda etik duyarlılığın evli
hemşire grubunda, bekar hemşire grubuna oranla
daha fazla olduğu belirlenmiştir (7). Hemşirenin etik
ve sorumlu davranmasını sağlamak ve mesleki yaşantısında etik karar verecek duruma gelmesini sağlamak
amacıyla, hemşirelik eğitim programında okutulması
gereken konular arasında ilk sırada meslek etiği gösterilmektedir (9,10). Ancak çalışmamızda, %70’i lisans
ve üzeri eğitim düzeyine sahip hemşirelerin, eğitim
düzeyi ile etik duyarlılık toplam puan ve alt boyut
puanları açısından bir farklılık bulunamamıştır. Aynı
şekilde hemşirelerin yoğun bakımda çalışma süreleri
ile etik duyarlılık toplam puan ve alt boyut puanları açısından da bir farklılık bulunamamıştır. Bunun
nedeninin çalışmamızda halen yoğun bakımda çalışan tüm hemşirelerin yoğun bakım hemşireliğine
ilişkin mezuniyet sonrası eğitim almamış olmaları ve
Çobanoğlu ve ark.nın yaptığı niteliksel çalışmada da
bildirdiği gibi (20) karşılaşılan etik sorunun çözümü
için sağlık ekibinin diğer üyelerinin, özellikle hekimin daha fazla sorumluluk almasından kaynaklandı-
ğı düşünülebilir.
Yoğun bakım hemşirelerinin etik duyarlılık toplam
puan ortalaması, 97.66±18.38 olarak saptanmıştır.
Savaşkan’ın KKTC’deki yataklı tedavi kurumlarında çalışan hemşire ve hekimlerin hasta haklarına
inançları ile ahlaki duyarlılıklarını incelediği çalış-
masında hemşirelerin etik duyarlılık puan ortalaması
89.53±28.87 olarak tespit edilmiştir (8). Bizim çalış-
mamıza sadece yoğun bakım hemşirelerinin alınması, bu farklılığın oluşmasında önemli bir rol oynayabilir. Ayrıca yoğun bakım hemşireleri, iş yükünün ve
stresin daha fazla olduğu ortamda görev yapmaktadırlar. Bu durumun da, yoğun bakım hemşirelerinin
etik duyarlılığını olumsuz yönde etkileyebileceği dü-
şünülmektedir. Yapılan bir çalışmada, yoğun bakım
ve acil hemşirelerin iş yükünün fazla olması ve çalış-
ma süresinin uzunluğu nedeniyle daha fazla duygusal
tükenme ve duyarsızlaşma yaşadıklarını saptanmış ve
bu durumun, hemşirelerde problem çözme yeteneğini azalttığı belirtilmiştir (21).
Yaş gruplarına göre toplam etik duyarlılık puanlarının karşılaştırılmasında istatistiksel olarak anlamlı
bir farklılık saptanmamıştır. Benzer şekilde Pekcan’ın
ve Savaşkan’ın çalışmalarında da, hemşirelerin yaş
grupları ile toplam etik duyarlılık puanı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık bulunmamıştır
(6,8). Ancak çalışmamızda çatışma ve uygulama alt
boyutlarında etik duyarlılığın 20-29 yaş grubunda,
oryantasyon boyutunda ise etik duyarlılığın 30-39
yaş grubunda daha düşük olduğu tespit edilmiştir.
Genç yaşta olan hemşirelerin daha az etik çatışma ya-
şadıkları ve etik duyarlılığın uygulama alanının daha
düşük olduğu, dolayısıyla etik sorunlar karşısında eyleme karar verme ve uygulamada etik düşünmenin
daha az olduğu belirlenmiştir. Ayrıca etik duyarlılığın
uygulama alanının, yaş ile birlikte arttığı saptanmış-
tır. Genç yaş grubunda olan hemşirelerin etik çatışma
ile daha az karşılaşmalarının nedeni olarak, daha az
mesleki deneyime sahip olmaları ve çalışma ortamında aldıkları sorumluluğun daha az olması düşünülmektedir. Pekcan’ın çalışmasında, sadece bütüncül
yaklaşım alt boyutunda ve Tosun’un çalışmasında
ise, bütüncül yaklaşım ve yarar sağlama alt boyutlarında farklılık saptanmış olup, yaşın ilerlemesi ile etik
duyarlılığın arttığı tespit edilmiştir (6,7). Bu sonuçlara göre, etik duyarlılığın yaş ile birlikte arttığını söylemek mümkündür.
Çalışmamızda meslekte çalışma süresi ile etik duyarlılık arasındaki ilişki incelendiğinde, toplam etik
puanı açısından farklılık bulunmazken, sadece otonomi alt boyutunda farklılık saptanmış olup, otonomi
ilkesine duyarlılığın 1 yıldan az çalışan hemşirelerde
daha düşük olduğu ve meslekte çalışma süresi arttık-
ça, otonomi etik ilkesine duyarlılığın geliştiği belirlenmiştir. Savaşkan’ın çalışmasında meslekte çalışma
süresi ile etik duyarlılık arasında farklılık saptanmazken, Pekcan’ın çalışmasında çatışma alt boyutunda
farklılık bulunmuştur (6,8).
Otonomi, bireyin özgür ve bağımsız olarak kendi
başına düşünebilme, kendi hakkında karar verebilme ve bu karara dayanan herhangi bir eylemde bulunabilme yeterlilik ve yeteneğidir (22). Otonomiye
saygı, bireyin verdiği kararın yanlış olduğuna inanılsa da, bu kararı tanımayı ve kabul etmeyi gerektirir.
Hemşire, hastayı değerlendirirken hasta için neyin en
iyi olduğuna karar verme yeterliliğine sahip değildir.
Ancak yoğun bakım hastalarının “özerk birey” olma
niteliğini ortadan kaldıran durumlarından dolayı,
otonomi ilkesine hemşirelerin duyarlılığının etkilenebileceği düşünülmektedir. Bu durum, diğer çalış-
maların bulgularından farklılığını açıklamada önemli
bir rol oynayabilir.
Çalışmamızda yoğun bakım hemşirelerinin, ahlaki
duyarlılık anketinden aldıkları toplam puan ortalaması (97.66±18.38), etik duyarlılığın orta düzeyde olduğunu göstermiştir. Hemşirelerin yaklaşık yarısının
etik sorun yaşadıkları, etik sorun yaşayanların önemli
bir kısmının ise, bu sorunu çözemedikleri belirlenmiştir. Yoğun bakım hemşirelerinin yaş ve mesleki
deneyim süresi özellikleri, etik duyarlılığı etkilemektedir. Genç yaşta olan hemşirelerin etik çatışma ile
daha az karşılaştıkları ve etik sorunlar karşısında eyleme karar verme ve uygulamada, etik düşünme boyutunun daha düşük olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca Cilt 52 • Sayı 2 Yoğun bakım hemşirelerinde etik duyarlılık • 81
meslekte çalışma süresi arttıkça otonomi etik ilkesine
duyarlılığın da arttığı saptanmıştır.
Yoğun bakım hemşirelerinin etik duyarlılığının artırılması ve dolayısıyla etik sorunları tanıma ve çö-
zümünün sağlanabilmesi için, mezuniyet sonrası ve
sürekli eğitim programlarının düzenlenmesi önerilmektedir. Ayrıca yoğun bakım hemşirelerinin etik
duyarlılıklarını etkileyen farklı değişkenleri belirlemek amacıyla, daha geniş gruplarda çalışmalar yapılmasının önemli olduğu düşünülmektedir