Kız üniversite öğrencilerinin organ bağışı konusundaki tutumları ve bu tutumlarına etki eden faktörler

PDF Dosyası: 

arastirmax_1555_pp_36-40.pdf

Giriş
Eski çağlardan beri, insan vücudunun görevlerini
artık yerine getiremeyen hastalıklı organlarının, sağ-
lıklı organların nakli ile değiştirilmesi insanlığın ger-
çekleştirmek istediği rüyalardan birisi olmuştur (1).
Hasta insanı iyileştirme, yaşama süresini uzatabilme,
nitelikli bir yaşam sağlayabilme, insanlığın sürekli üstünde durduğu, daha iyisini amaçladığı bir konudur.
Teknolojik gelişmeler her alanda olduğu gibi, tıpta da
üretilen sağlık hizmetinin bir önceki aşamadan daha
nitelikli olmasına imkan sağlamaktadır. Doku ve organ nakli bu konuda bir örnek oluşturmaktadır (2).
Organ nakli, vücutta görevini yapamayan bir organın yerine canlı bir vericiden veya ölüden alınan sağ-
lam bir doku veya organın nakledilmesidir (2). Organ
bağışı ise, bir kişinin hayattayken serbest iradesiyle tıbben yaşamı sona erdikten sonra doku ve organlarının
başka hastaların tedavisi için kullanılmasına izin vermesi ve bunu değerlendirmesidir (3). Ülkemizde kalp,
akciğer, böbrek, karaciğer ve pankreas gibi organlar;
kalp kapağı, gözün kornea tabakası, kas ve kemik iliği
gibi dokular başarıyla nakledilebilmektedir (4).
Organ ve doku nakli ile tedavi edilebilmesi mümkün olan hastalıklar, tüm dünyanın olduğu gibi, ülkemizin de önemli sağlık sorunlarından birisidir (5).
Organ nakli konusunda büyük gelişmeler yaşanmasına rağmen, organ naklinin en önemli aşamalarından birisi şüphesiz nakledilecek organın teminidir.
Ülkemizde organ naklinde kullanılacak organ büyük
oranda hastanın yakınları tarafından yapılan organ
bağışıyla temin edilmektedir. Asya ve Ortadoğu ülkelerine benzer şekilde ülkemizde de nakil için kadavra organı yeterince temin edilememekte ve bu
durum nakledilecek organ ihtiyacı ile temini arasındaki açığın gittikçe büyümesine neden olmaktadır. Ülkemizde yapılan organ nakillerinin yaklaşık
%75’i sağlıklı kişilerden alınan organlarla gerçekleşirken, Avrupa ülkelerinde nakillerin %80’inden
fazlası kadavradan alınan organlarla yapılmaktadır.
* GATF Halk Sağlığı Anabilim Dalı
** Kara Kuvvetleri Komutanlığı, Lojistik Hizmetler Daire Başkanlığı
***GATA Hemşirelik Yüksek Okulu
Ayrı basım isteği: Dr. Selim Kılıç, GATF Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Etlik-06018,
Ankara
E-mail: drselimkilic@yahoo.com
Makalenin geliş tarihi: 04.01.2010 • Kabul tarihi: 15.02.2010Cilt 52 • Sayı 1 Organ bağışı konusunda tutum • 37
Organ bağışları, bir milyon nüfusa düşen kadavra
donörlerle değerlendirilmektedir. Gelişmiş ülkelerde bir milyonda 20-30 olan kadavradan organ bağı-
şı İspanya’da 33.6, Belçika’da 25.2, Kanada’da 14.1,
Fransa’da 16.2, Yunanistan’da 4.5, ülkemizde ise
milyonda 2’dir (6).
Organ ve doku nakli bekleyen hastaların sayısı her
geçen gün artmaktadır. Sağlık Bakanlığının 2008 verilerine göre Türkiye’de yaklaşık 15 bin kişi böbrek,
bin kişi karaciğer, 25 kişi kalp, 10 bin kişi kornea ve
100 kişi pankreas ile ince bağırsak için organ beklemektedir. Organ nakli konusunda yapılan yasal dü-
zenlemeye göre 18 yaşını doldurmuş akli dengesi yerinde olan herkes 2238 sayılı yasaya (6. madde) göre
organlarının tamamını veya bir bölümünü bağışlayabilmektedir (3). Diyanet İşleri Yüksek Kurulu 396 sayılı kararıyla organ naklinin dinen uygun olduğunu
bildirmiştir (3).
Bazı ülkelerde dini veya kültürel yaklaşımlar ölü-
nün vücut bütünlüğünü bozmayı uygun görmediğinden, organ bağışı daha çok aralarında kan bağı olan
kişiler arasında gerçekleştirilmekte, akrabalar arasında
uygun verici bulunmadığı durumlarda ücret karşılığı
başkalarından organ bulunmaya çalışılmaktadır. Para
karşılığı organ temini uluslararası düzenlemelerle yasaklanmış olmakla birlikte, toplumların ahlaki, sosyal
ve ekonomik koşulları para karşılığı organ temini konusunda belirleyici rol oynamaktadır (6).
Bu çalışma farklı fakültelerde eğitim gören üniversite öğrencilerinin organ bağışına karşı tutumlarını
ve bu tutumlarına etki eden olası faktörleri saptamak
amacıyla gerçekleştirilmiştir.
Gereç ve Yöntem
Bu çalışma, Ankara Mehmet Akif Kız Öğrenci
Yurdunda kalan üniversite öğrencilerinde 2009 yılı
Mart ve Nisan aylarında gerçekleştirilmiş tanımlayıcı
tipte bir çalışmadır. Üniversite öğrencilerine demografik bilgilerin de yer aldığı 16 sorudan oluşan bir
soru formu verilmiştir. Soru formunda organ bağışı
ile ilgili olarak öğrencilerin genel yaklaşımlarını ve
tutumlarını ve organ bağışı kararına etki edebilecek
çeşitli demografik özelliklerini belirlemeye yönelik
sorular yer almaktadır.
Veriler bilgisayar ortamına aktarılarak, “Statistical
Package for the Social Sciences (SPSS) for Windows
11.5” yazılımı aracılığı ile analiz edilmiştir. Tanımlayıcı
istatistik olarak frekans, yüzdelik, ortalama±standart
sapma, ortanca (en küçük-en yüksek) verilmiş, nominal değişkenlere ait karşılaştırmalarda ki-kare testi
kullanılmıştır. İstatistiksel önemlilik için p<0.05 kabul edilmiştir.
Bulgular
Çalışmamıza yaşları 18-28 arasında olan 394 öğrenci katılmıştır. Katılımcıların yaş ortalaması 21.1±1.8
yıldır. Katılımcılar soru formundaki soruların tamamını yanıtlamışlardır. Katılımcıların %70.8’ini
(n=279) eğitim fakültesi, %11.7’sini (n=46) sağlık
fakültesi, %10.2’sini (n=40) idari bilimler fakültesi,
%7.4’ünü (n=29) mühendislik fakültesi öğrencileri
oluşturmaktadır. Katılımcıların %38.1’inin (n=150)
baba öğrenim durumu ilkokul mezunu, %57.1’inin
(n=225) anne öğrenim durumu ilkokul mezunudur.
Katılımcıların %43.1’i (n=170) ailesinin il merkezinde yaşadığını ifade etmiştir. Katılımcıların bazı sosyodemografik özellikleri Tablo I’de sunulmuştur.
Tablo I. Çalışmaya katılan öğrencilerin bazı sosyodemografik
özellikleri
Sayı (n) %
Devam ettiği fakülte Eğitim fakültesi 279 70.8
Sağlık fakültesi 46 11.7
İdari bilimler fakültesi 40 10.2
Mühendislik fakültesi 29 7.4
Baba öğrenim durumu Okur-yazar değil 1 0.3
Okur-yazar 7 1.8
İlkokul mezunu 150 38.1
Ortaokul mezunu 76 19.3
Lise mezunu 92 23.4
Üniversite mezunu 68 17.3
Anne öğrenim durumu Okur-yazar değil 13 3.3
Okur-yazar 22 5.6
İlkokul mezunu 225 57.1
Ortaokul mezunu 48 12.2
Lise mezunu 69 17.5
Üniversite mezunu 17 4.3
Ailenin yerleşim yeri Köy 46 11.7
Kasaba 25 6.3
İlçe 153 38.8
İl merkezi 170 43.1
Katılımcıların %18.3’ünde (n=72) ailede en az bir
kişi sağlık sektöründe çalışırken, yakın akrabalarında
organ nakline ihtiyacı olan %7.4 (n=29), yakın akrabalarında bağışta bulunan ise yine %7.4’tür (n=29).
Katılımcıların %91.1’i (n=359) organ bağışı yapabileceğini belirtmiştir. Bu soruya olumlu yanıt verenlere ise iki ilave soru sorulmuştur. “Kime organ bağışında bulunursunuz?” sorusuna katılımcıların %71.6’sı
(n=257) “herhangi bir kişiye”, %28.4’ü (n=102) “sadece yakın akrabalarıma” yanıtını vermiştir. “Hangi
organlarınızı bağışlarsınız?” sorusuna ise olumlu
yaklaşanlardan %25.3’ü (n=91) organlarının tamamını bağışlamak istediğini, %17.5’i (n=63) belirtilen
organlardan (kornea, kalp, karaciğer, böbrek, kemik
iliği) yalnızca birisini bağışlamak istediğini, %18.1’i 38 • Mart 2010 • Gülhane Tıp Derg Kılıç ve ark.
(n=65) iki organını, %11.7’si (n=42) üç organını,
%27.0’ı (n=97) dört organını, %0.3’ü (n=1) beş organını bağışlayabileceğini belirtmiştir.
Buna karşılık katılımcıların sadece %3.8’i (n=15)
çalışma tarihine kadar organ bağışı beyanında bulunduklarını belirtmiştir. “Sizce organ bağışı uygun mu?”
sorusuna katılımcıların %90.4’ü (n=356) organ bağı-
şını uygun bir davranış olarak görürken, %1.0’ı (n=4)
organ bağışını uygun olmayan bir davranış, %8.6’sı
(n=34) ise kararsızım olarak ifade etmiştir. “Toplum
bağış konusunda bilinçli mi?” sorusuna katılımcıların %91.1’i (n=359) toplumun bilinçsiz olduğunu,
%1.3’ü (n=5) toplumun bilinçli olduğunu, %7.6’sı ise
(n=30) kararsız olduğunu ifade etmiştir. Katılımcıların
%56.6’sı organ bağışının dini açıdan uygun olduğunu, %3.0’ü uygun olmadığını, %40.4’ü ise bu konuda
herhangi bir bilgisinin olmadığını ifade etmiştir.
Katılımcıların organ bağışı tutumlarına etki edebilecek faktörler incelendiğinde; devam ettikleri fakülte,
anne öğrenim düzeyleri, ailenin yaşadığı yer, ailede sağ-
lık personeli olması durumlarına göre istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık saptanmamıştır (p>0.05). Buna
karşılık babanın öğrenim düzeyi arttıkça bağışa olumlu
yönde yaklaşım bulunmuştur (p=0.002, Tablo II).
Katılımcıların organ bağışına yönelik tutumları ile
bağışı dini yönden uygun bulma durumları incelendiğinde, organ bağışına yönelik tutumlarında istatistiksel olarak anlamlı farklılık bulunmuştur (p<0.001,
Tablo III).
Tablo II. Katılımcıların organ bağışına karşı tutumları ile bazı
sosyodemografik özelliklerinin karşılaştırılması
Organ bağışı beyanı
Evet (%) Hayır (%) p değeri*
Devam ettiği
fakülte
Eğitim fakültesi 3.2 96.8 0.327
Sağlık fakültesi 8.7 91.3
İdari bilimler fakültesi 2.5 97.5
Mühendislik fakültesi 3.4 96.6
Baba öğrenim
durumu
Okur-yazar değil 0.0 100.0 0.002
Okur-yazar 28.6 71.4
İlkokul mezunu 0.7 99.3
Ortaokul mezunu 5.3 94.7
Lise mezunu 3.3 96.7
Üniversite mezunu 7.4 92.6
Anne öğrenim
durumu
Okur-yazar değil 7.7 92.3 0.226
Okur-yazar 4.5 95.5
İlkokul mezunu 2.7 97.3
Ortaokul mezunu 2.1 97.9
Lise mezunu 8.7 91.3
Üniversite mezunu 0.0 100.0
Ailenin yerleşim
yeri
Köy 6.5 93.5 0.089
Kasaba 0.0 100.0
İlçe 1.3 98.7
İl merkezi 5.9 94.1
Ailede sağlık
çalışanı durumu
Evet 6.9 93.1 0.164
Hayır 3.1 96.9
*: Ki-kare testi ile değerlendirilmiştir
Tablo III. Katılımcıların organ bağışını dini yönden uygun bulma
durumlarına göre tutumlarının karşılaştırılması
Organ bağışını dini
açıdan uygun bulma
durumu
Organ bağışına yaklaşımı
p değeri*
Olumlu n (%) Olumsuz n (%)
Uygundur 212 (95.1) 11 (4.9)
<0.001
Uygun değildir 7 (58.3) 5 (41.7)
Kararsızım 140 (88.1) 19 (11.9)
Toplam 359 (91.1) 35 (8.9)
*: Ki-kare testi ile değerlendirilmiştir
Tartışma
Günümüzde organ nakli giderek daha fazla önem
kazanmaktadır. Gerçekleştirilen organ nakillerine
karşın bağışlanan organ sayısının yetersiz olması nedeniyle bağışlanan organlar ihtiyacı karşılamamaktadır. Bu çalışma dört farklı fakültede okuyan öğrencilerin organ bağışına karşı tutumlarını ortaya koymak
amacıyla yapılmıştır. Çalışmaya katılan öğrencilerin
%91.1’i organlarını bağışlamak istediklerini belirtmişlerdir. Ülkemizde tıp fakültesi öğrencileri ve sağ-
lık yüksek meslek okulu öğrencileri arasında yapılan
benzer çalışmalarda organlarını bağışlamak isteyenler %34.9 ile %72.3 arasında değişmektedir (6-12).
Özkan ve ark.nın hasta yakınları üzerinde yapmış olduğu çalışmada ise bu oran %75.4 olarak bulunmuş-
tur (13). Yurtdışında cerrah, tıp fakültesi ve üniversite öğrencilerinde yapılan benzer çalışmalarda organlarını bağışlamak isteyenler %64 ile %70.6 arasında
değişmektedir (14-16). Amerika Birleşik Devletleri,
İspanya, Brezilya ve Almanya’da toplum tabanlı yapılan çalışmalarda organlarını bağışlamak isteyenlerin oranı %63 ile %96 arasında değişmektedir (17-
21). Çalışmada elde edilen sonuçlara göre incelenen
grubun organ bağışında bulunma istekleri, diğer
birçok çalışmada elde edilen değerlere göre yüksek
bulunmuş olmasına rağmen, organ bağışı beyanında
bulunanlar sadece %3.8’de kalmıştır. Ülkemizde yapılan benzer çalışmalarda organ bağışında bulunanlara ait değerler %3.1 ile %14.1 arasında değişmekte
olup (7-9,12,13), organ bağışında bulunanların oranı
Amerika Birleşik Devletleri’nde cerrah ve tıp fakültesi öğrencilerinde yapılan bir çalışmada %49 (16),
Alman toplumunda yapılan başka bir çalışmada ise
%21 olarak bulunmuştur (19). Çalışma grubunda -
özellikle yurt dışı çalışmalarla karşılaştırıldığında-
organ bağışlamaya olumlu yaklaşım yüksek iken,
beyanda bulunanların düşük olmasında etkili bazıCilt 52 • Sayı 1 Organ bağışı konusunda tutum • 39
faktörler olabilir. Bunlar arasında diğer çalışmalarda da belirtildiği gibi katılımcıların genç olmasının
konuya olumlu yaklaşıma olumlu etkisi ile birlikte
bağış yapma konusundaki prosedürleri bilme durumlarının yetersiz olması, çalışma sırasında yeterli özeni
göstermeden özellikle de bazı öğrencilerin çevresinde olumlu yanıt verenlerden etkilenmesi olması olası
nedenler olarak sayılabilir.
Katılımcılara organ bağışı hakkında toplumun bilinçli olup olmadığı sorulduğunda; %91.1’i toplumun
bu konuda yeterli bilinçte olmadığını belirtmiştir.
Yaşar ve ark.nın sağlık meslek yüksek okulu öğrencilerindeki çalışmasında katılımcıların %39.5’i (6),
Naçar ve ark.nın tıp fakültesi öğrencilerindeki çalış-
masında (7) ise katılımcıların %66’sı toplumun bilinç
durumunun yetersiz olduğunu beyan etmiştir. Bizim
çalışmamızda olumsuz görüş bildirenlerin yüksek olması sağlık alanı dışında bir grupta gerçekleştirilmesinden kaynaklanıyor olabilir.
Toplumu organ bağışı konusunda etkileyebilecek
faktörlerden birisi olan dinin etkisine bakıldığında ise,
katılımcıların %56.6’sı organ bağışının dini açıdan
uygun, %3’ü uygun olmadığını ve %40.4’ünün ise bu
konuda bilgisinin olmadığı belirtmiştir. Naçar ve ark.
nın yapmış olduğu benzer çalışmada, katılımcıların
%68’i organ bağışını dini açıdan uygun görmüştür
(7). Araştırmamızda organ bağışı konusunda dini açı-
dan bilgisinin olmadığını beyan edenlerin oranı yüksek bulunmuştur. Organ bağışını engelleyen hemen
tüm nedenler bu konudaki eksik ve yanlış bilgi sahibi
olmaktan, yani organ nakli ve organ bağışı eğitiminin
her düzeyde yetersiz olmasından kaynaklanmaktadır.
İslam dini organ bağışına engel olmamakta, bunu
toplum yararına değerlendirmekte ve de toplumsal
bir mecburiyet olarak ortaya koymaktadır. Diyanet
İşleri Bakanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu 03.03.1980
tarih ve 396/13 sayılı kararı ile organ naklinin dini
açıdan uygun olduğunu açıklamıştır (11). Çalışmada
organ bağışına yönelik olumsuz tutum bildirenler dü-
şük seviyede tespit edilmiştir. Organ bağışı konusunda olumlu yaklaşımın, dini açıdan olumsuz değerlendirenlerde ve kararsızlarda daha düşük olması, dini
açıdan doğru bilgilendirmenin önem ve gerekliliğine
işaret etmektedir.
Organ bağışı gündemde olan bir konudur. Fakat
toplumun özellikle organ bağışı prosedürü hakkında yeteri kadar bilgisi olmaması mevcut duyarlılığın
bağışa yansımasına olumsuz etki etmektedir. Bu sorunun çözümünde tüm toplumun yeterli bilgi ve farkındalığa sahip olması gereklidir. Bu nedenle toplum
üzerinde etkili olabilecek kişilerce televizyon, gazete,
dergiler aracılığı ile farkındalığın artırılması hedeflenebilir. Özellikle de ülkemizde her yıl kasım ayında
düzenlenen “Organ Bağışı Haftasında” kendilerinin
veya yakınlarının organlarını bağışlayan kişilerce topluma mesajlar verilebilir.
Çalışmaya katılan öğrencilerin %91.1’i organlarını bağışlamak istediklerini belirtmiş olmalarına
rağmen, bağış yaptığı yönünde beyanda bulunanlar
sadece %3.8’de kalmıştır. Organ bağışı gereksiniminin gittikçe arttığı günümüzde, bu konuda toplumun her kesimine özellikle organ bağışı prosedürleri
hakkında yeterli ve doğru bilgilendirme sağlanmalı ve düzenli aralıklar ile toplumda var olan çekinceleri saptamaya ve gidermeye yönelik çalışmalar
gerçekleştirilmelidir.