Yoğun bakım hemşirelerinin profesyonel davranışlarının belirlenmesi

PDF Dosyası: 

arastirmax_1588_pp_168-173.pdf

Giriş
Yoğun bakım üniteleri sağlık kurumlarının karma-
şık cihazlarla donatılmış, genel görünüm ve atmosferi ile yalıtılmış özel alanlarıdır. Bu birimlerde özel
amaçları ve becerileri olan sağlık personeli, hızlı ve
yoğun bir tempoda çalışmaktadır (1). Hastaların gü-
venliği ve yoğun bakım hizmetlerinin etkin olarak
yürütülmesinde yoğun bakım ekibinin profesyonel
davranışları büyük önem taşımaktadır (2).
Yoğun bakımlar, sağlık ekibinin vazgeçilmez elemanı
olan hemşireler için, diğer çalışma alanlarından olduk-
ça farklıdır (3). Yoğun bakım hemşireliği çok özel eğitimleri ve uygulamaları kapsayan, araştırma sonuçlarından yaralanmayı gerekli kılan bir hemşirelik alanıdır
(4). Yoğun bakım ünitelerinde güvenli hasta bakımını
sağlamak için motivasyonu yüksek hemşirelere ihtiyaç
vardır (5). Yoğun bakım hemşireleri, ilaç tedavilerinin
uygulandığı, tıbbi cihazlara bağımlı, ileri yaşam desteği verilen hastalara güvenli bir bakım sağlamak için
hızlı kararlar vermek durumunda kalırlar. Profesyonel
bir yaklaşımla hastanın durumunda ortaya çıkan ya da
çıkabilecek sağlık problemlerini hızlı bir şekilde saptarlar. Ancak bu ünitelerde birçok nedene bağlı (hastanın
durumu, zamanın kullanımı, gelişmiş cihazlar gibi)
stres, yoğun bakım hemşiresinin profesyonel davranış
göstermesini engelleyebilmektedir. Bu nedenle yoğun
bakım hemşiresinin hastasına vereceği bakımda her zaman dikkatli olması gerekmektedir (6,7).
Yoğun bakım bilgi ve uygulamaları, bilim ve teknolojideki gelişmelere paralel olarak her geçen gün yenilenmekte ve gelişmektedir. Yoğun bakım hemşiresi
sağlık alanındaki yenilikleri yakından takip etmelidir.
Yüksek öğrenim kurumlarında verilen lisansüstü ve
doktora eğitimleri, kongre, sempozyumlara katılım ve
mesleki kuruluşların düzenlediği kurslara katılım, sü-
reli yayınların takibi, sürekli eğitimin farklı yollarıdır.
Sürekli eğitim anlayışı ile şekillenen oryantasyon programları da yoğun bakım hemşirelerine yeni gelişmeleri
takip etme ve uygulama fırsatı sağlamaktadır (6).
*GATA Hemşirelik Yüksek Okulu
Ayrı basım isteği: Öznur Kavaklı, GATA Hemşirelik Yüksek Okulu, Etlik-
06018, Ankara
E-mail: kavakli.oznur@gmail.com
Makalenin geliş tarihi: 26.03.2009 • Kabul tarihi: 08.09.2009Cilt 51 • Sayı 3 Yoğun bakım hemşirelerinin profesyonel davranışları • 169
Yoğun bakım becerilerinin geliştirilmesi, bilimsel
çalışmaların giderek artan bir şekilde aktarımı sayesinde olur (8). Yoğun bakım ünitelerinde profesyonel
hemşirelik bakımının verilebilmesi, hemşirelerin motivasyon, iş doyumu ve moral düzeylerinin yüksek olması ve kanıta dayalı uygulamalar sayesinde olacaktır
(9). Literatürde ülkemizde yoğun bakım hemşirelerinin profesyonel davranışları ile ilgili bir çalışmaya
rastlanmamıştır. Bu nedenle bütüncül bir yaklaşım,
çok yönlü bir değerlendirme sağlayacak olan bu çalışma ile, yoğun bakım hemşirelerinde profesyonel
davranışların belirlenmesi amaçlanmıştır.
Gereç ve Yöntem
Bu çalışma GATA Eğitim Hastanesi’nin yoğun bakım ünitelerinde görev yapan yoğun bakım hemşirelerinin profesyonel davranışlarının belirlenmesi amacıyla kesitsel ve tanımlayıcı olarak planlanmıştır. Söz
konusu eğitim hastanesinin yoğun bakım ünitelerinde toplam 74 hemşire çalışmaktadır. Bu çalışmaya katılmayı gönüllü olarak kabul eden 61 (%82.4) hemşire, çalışmanın örneklemini oluşturmuştur. Verilerin
toplanmasında geniş bir literatür çalışması sonucu
araştırmacılar tarafından hazırlanan anket formu ve
Miller ve ark. tarafından geliştirilen (10), Karadağ ve
ark. tarafından Türkiye için geçerlik güvenirlik çalışması yapılan (11) ve orijinal adı “The Behavioral
Inventory for Professionalism in Nursing” (BIPN)
olan “Hemşirelikte profesyonelliğe ilişkin davranışsal
envanteri” kullanılmıştır. Yoğun bakım hemşirelerine uygulanan anket formunun 1.-8. soruları yoğun
bakım hemşirelerinin sosyodemografik özelliklerini,
9.-53. soruları BIPN’i ve 54. sorusu ise yoğun bakım
hemşirelerinin profesyonelliğe ilişkin fırsatlar ve engellerle ilgili görüşlerini içermektedir. Hazırlanan anket formları araştırmaya katılmaya gönüllü olan hem-
şirelere, yüz yüze görüşme yöntemi ile uygulanmıştır.
Görüşmeler hemşire odasında yapılmış, her görüşme
yaklaşık 30 dakika sürmüştür.
Çalışma kapsamında elde edilen bilgiler bilgisayar
ortamına aktarıldıktan sonra gerekli hata kontrolleri
ve düzeltmeler yapılmıştır. Yoğun bakım hemşirelerinin sosyodemografik özelliklerine ilişkin sayımla
belirlenen değişkenler için sayı ve yüzdeleri, ölçümle
belirlenen değişkenlerin ise ortalama±standart sapmaları alınmıştır. BIPN ağırlıklandırılmış puanları 9
alan (eğitim, yayın, araştırma, meslek örgütlerine katılım, toplumsal hizmet, yeterlilik ve sürekli eğitim,
hemşirelik kodları, teori ve otonomi) altında hesaplanmıştır. BIPN puanlarının normal dağılıma uygunluğu grafiksel olarak “Shapiro-wilk” testi ile incelenmiştir. BIPN puanları normal dağılıma uymadığında
ise, non-parametrik testler kullanılmıştır. İki grup arasında BIPN puanları açısından fark olup olmadığını
belirlemek için “Mann Whitney U” testi, ikiden fazla
grupta farklılığı araştırmak için ise “Kruskal-Wallis
varyans analizi” uygulanmıştır. Verilerin değerlendirilmesinde MS-Excel ve SPSS for Windows Ver. 15.0
(SPSS Inc., Chicago, IL., USA) paket programları kullanılmıştır. İstatistiksel kararlarda p<0.05 seviyesi, anlamlı farklılığın göstergesi olarak kabul edilmiştir.
Bulgular
Hemşirelerin tanımlayıcı özellikleri: Yoğun bakım
hemşirelerinin %28.0’ı (n=17) Kalp-Damar Cerrahisi
Kliniğinde, %13.0’ı (n=8) Kardiyoloji Kliniğinde,
%26.0’ı (n=16) Genel Cerrahi Kliniğinde, %12.0’ı
(n=7) Anesteziyoloji ve Reanimasyon Kliniğinde
ve %21.0’ı (n=13) ise Beyin Cerrahi Kliniğinde gö-
rev yapmaktadır. Araştırma verileri incelendiğinde;
%23.0’ı 25 yaş ve altı (n=14), %52.0’ı 26-30 yaş arası
(n=32), %25.0’ı 31 yaş ve üstünde (n=15) olan hem-
şirelerin, %52.0’ının ön lisans (n=32), %48.0’ının lisans ve lisansüstü eğitim seviyesine (n=29) sahip oldukları görülmüştür.
Hemşire olarak toplam çalışma süresi incelendiğinde, %43.0’ının (n=26) 6-10 yıldır çalıştıkları,
%36.0’ının ise (n=22) 1-5 yıldır çalıştıkları belirlenmiştir. Hemşireler yoğun bakım ünitelerinde çalışma
sürelerini %61.0’ı 1-5 yıl arası (n=37), %31.0’ı 6-10 yıl
arası (n=19), %7.0’ı 11-15 yıl arası (n=4) ve %1.0’ı 16-
20 yıl arası (n=1) olarak bildirmişlerdir (Tablo I).
Tablo I. Çalışmaya katılan hemşirelerin tanımlayıcı özellikleri
Özellikler n %
Yoğun bakım
hemşirelerinin
çalıştığı klinikler
Kalp Damar Cerrahisi 17 28.0
Kardiyoloji 8 13.0
Genel Cerrahi 16 26.0
Anesteziyoloji ve Reanimasyon 7 12.0
Beyin Cerrahisi 13 21.0
Yaş grupları 18-25 14 23.0
26-30 32 52.0
31-40 15 25.0
Eğitim durumu Ön lisans 32 52.0
Lisans ve lisansüstü 29 48.0
Hemşire olarak
çalışma süresi
1-5 22 36.0
6-10 26 43.0
11-15 9 15.0
16-20 4 60.0
Yoğun bakımda
çalışma süresi
1-5 37 61.0
6-10 19 31.0
11-15 4 7.0
16-20 1 1.0
Toplam 61 100.0170 • Eylül 2009 • Gülhane Tıp Derg Kavaklı ve ark.
Hemşirelerin profesyonel davranış alanları ve aldıkları
puanlar: BIPN ile elde edilen puanların dağılımı incelendiğinde halen yoğun bakımda çalışan hemşirelerin, BIPN’den en düşük puanları; mesleki örgütlere
üyelik (¯X:0.082), otonomi (¯X:0.107) ve bilimsel makale yazma (¯X:0.148) alanlarından aldıkları, en yüksek
puanları ise; araştırma (¯X:0.300), yeterlilik ve sürekli
eğitim (¯X:0.139) alanlarından aldıkları saptanmıştır
(Tablo II).
bulunmuştur. Hemşireler eğitim seviyelerine göre;
ön lisans ve lisans–lisansüstü olarak iki gruba ayrılmıştır. Lisans ve lisansüstü eğitim seviyesinde olan
hemşireler ön lisans mezunu hemşirelere göre daha
yüksek BIPN puan ortalamasına sahip bulunmuştur
(¯X=4.145; p<0.001) (Tablo IV).
Tablo II. Hemşirelerin profesyonel davranış alanları ve aldıkları
puanlar
n Minimum Maksimum ¯X
Standart
sapma
Eğitim 61 .00 2.00 .484 .532
Yayın 61 .00 1.50 .148 .401
Araştırma 61 .00 3.00 .300 1.222
Mesleki örgütlere katılım 61 .00 1.00 .082 .277
Toplumsal hizmet 61 .00 3.00 .148 .587
Yeterlilik ve sürekli eğitim 61 .00 3.00 .139 .967
Hemşirelik kodları 61 .00 3.00 .541 1.163
Teori 61 .00 2.50 .730 .668
Otonomi 61 .00 2.50 .107 .389
Toplam puan 61 .00 12.50 3.705 3.283
Tablo III. Yoğun bakımda çalışma sürelerine göre BIPN puanları
Yoğun bakımda
çalışma süresi
n Minimum Maksimum ¯X
Standart
sapma
5 yıl ve daha az BIPN 22 .00 12.50 4.6591 3.35015
6 yıl ve daha fazla BIPN 39 .00 12.50 3.1667 3.16089
p değeri 0.038
BIPN: Hemşirelikte profesyonelliğe ilişkin davranışsal envanteri (“The Behavioral
Inventory for Professionalism in Nursing”)
Tablo IV. Eğitim durumuna göre BIPN puan ortalamaları
Eğitim seviyesi n Minimum Maksimum ¯X
Standart
sapma
Ön lisans BIPN 32 .00 10.50 2.2500 2.52408
Lisans ve
lisansüstü
BIPN 29 1.00 12.50 5.3103 3.30966
p değeri <0.001
BIPN: Hemşirelikte profesyonelliğe ilişkin davranışsal envanteri (“The Behavioral
Inventory for Professionalism in Nursing”)
Hemşirelerin yoğun bakımda çalışma sürelerine göre
BIPN puanları: Yoğun bakım hemşirelerinin yoğun
bakım ünitelerinde çalışma süreleri ile BIPN puan
ortalamaları arasındaki değişimi inceleyebilmek için
yoğun bakım hemşireleri beş yıl ve daha az süredir
çalışanlar ile altı yıl ve daha fazla süredir çalışanlar olmak üzere iki gruba ayrılmıştır. Hemşirelerin çalışma
süreleri ile BIPN puanları arasında istatistiksel olarak
anlamlı farklılık bulunmuştur (¯X:2.080; p=0.038). Beş
yıl ve daha az süredir çalışan hemşireler, altı yıl ve
daha fazla süredir çalışan hemşirelerden daha yüksek
BIPN puanına sahiptirler (Tablo III).
Eğitim durumuna göre BIPN puan ortalamaları:
Çalışmamızda, hemşirelerin eğitim seviyeleri ile
BIPN puan ortalamaları arasında önemli farklılık
Tartışma
Yoğun bakımlarda görev alan hemşireler güvenli
ve kaliteli bakımın geleceğini şekillendirmede önemli bir konuma sahiptirler. Bu ünitelerde organize olmuş, istekli ve profesyonel hemşireler en üst düzeyde
sağlık hizmeti sunabilmektedir (12). Çalışmamızda
yoğun bakım hemşirelerinin %61.0’ı yoğun bakım
ünitelerinde 1-5 yıldır çalıştığını bildirmişlerdir.
Hemşirelerin çoğunluğunun yoğun bakım ünitelerinde en fazla 5 yıldır çalışmasının nedeni, gerilim ve
iş yükünün fazla olduğu yoğun bakım ünitelerinin
diğer ünitelerden farklı yapısı ve yönetimsel ihtiyaç-
lardan kaynaklanmaktadır. Çelen ve ark. bir eğitim
hastanesinin yoğun bakım ünitelerinde görev yapan
90 yoğun bakım hemşiresinin hizmet içi eğitimlerden
beklentileri konusunda yaptıkları çalışmada, hemşirelerin büyük bir kısmının (%86.5) 5 yıl ve daha az
süredir yoğun bakım ünitelerinde çalıştıklarını bildirmişlerdir (13). Barutçu ve Serinkan hemşirelerin tü-
kenmişlik düzeylerini belirlemek amacıyla yaptıkları
çalışmada, çalışma ortam ve koşullarının tükenmişlik
ile ilişkili olduğunu, yoğun bakım ve acil birimlerde
çalışanların iş yükünün fazla olması ve çalışma süresinin uzunluğu nedeniyle daha fazla duygusal tükenme ve duyarsızlaşma yaşadıklarını tespit etmişler ve
tükenmişliğin çalışanlarda yaratıcılığı, bireysel performansı etkileyen, problem çözme yeteneğini azaltan bir durum olduğunu vurgulamışlardır (14).
Çalışmamızda hemşireler BIPN alanlarının bazılarından düşük puan alırken (mesleki örgütlere üyelik,
otonomi ve bilimsel makale yazma), bazılarından
yüksek puan almışlardır (araştırma yapma, yeterlilik
ve sürekli eğitim). BIPN incelendiğinde, otonomi ile
ilgili soruların daha çok yönetici hemşirelerle ilgili soruları içerdiği görülmüştür. Bu nedenle hemşirelerin
otonomi puanı düşük saptanmıştır (¯X:0.107).Cilt 51 • Sayı 3 Yoğun bakım hemşirelerinin profesyonel davranışları • 171
Hemşirelikte profesyonel davranışın başta gelen
koşulu bilimi ve bilimsel yöntemi yeterince anlamak
ve mesleğe yansıtmaktır. Hemşirelik araştırmaları ile
hasta bakımına ilişkin somut ve soyut konular, akıl
yürütme, analiz etme ve değerlendirme gibi bilimsel süreçlerden geçirilerek net hükümlere varılmak
amaçlanmaktadır. Bu araştırma sonuçları hemşirelerin yaptıkları uygulamaları sorgulama ve bilimsel
kanıtlara dayandırma becerilerini geliştirmelerine
olanak sağlamaktadır (15). Literatür, hemşirelerin
büyük çoğunluğunun araştırma yayınlarını okumadıklarını, araştırma sürecinde yer almadıklarını ya da
araştırma bulgularını uygulamalarına yansıtmadıklarını vurgulamaktadır (16-19). Çalışmamızda hemşireler araştırma uygulamalarına katıldıklarını, ancak
araştırmaların yayın hazırlığına dahil olmadıklarını
bildirmişlerdir. Hemşirelerin araştırma yapma puanı
yüksek (¯X:0.300), bilimsel makale yazma puanı düşük
bulunmuştur (¯X:0.148). Hemşirelerin çoğunluğu yo-
ğun bakım ve ilgili alanın kongre ve sempozyumlara
katıldıklarını bildirmelerine rağmen, bu alanlarla ilgili derneklere üye olduğunu bildirenlerin sayısı azdır.
Ayrıca yoğun bakım hemşireleri alanlarıyla ilgili bilimsel faaliyetlere ve kurum içi sürekli eğitimlere katıldıklarından yeterlilik ve sürekli eğitim profesyonel
davranışı yüksek bulunmuştur (¯X:0.139).
İş doyumunu etkileyen faktörler, bireysel ve örgütsel olarak iki grupta toplanabilir. Bireysel özelliklerden bazıları yaş, cinsiyet ve eğitim durumudur.
Hemşirelerin iş doyumu ve motivasyonunu büyük
oranda etkileyen grup etkileşimi ise, örgütsel bir faktördür (20,21). Günümüzde hemşireler hastalarına
bakım verme rollerinin yanında, mesleki örgütlere
ve politik aktivitelere katılma işlevlerini de yerine
getirmektedir (22,23). Karaöz hemşirelik mesleğinin
güç ve motivasyonunu profesyonel anlamda çalışan
derneklerden alması gerektiğini, profesyonel bir derneğin ise ortak amaçlar çerçevesinde tüm meslek üyelerini bir araya getirebilmesi ve sözleri eyleme dönüş-
türebilmesi gerektiğini vurgulamıştır (24). Türkiye’de
hemşirelerin ilk profesyonel dernek kurması Türk
Hemşireler Derneği adı altında 1933 yılında olmuştur
ve günümüzde 23 özel dal hemşirelik derneği bulunmaktadır. Ülkemizde Türk Hemşireler Derneğine üye
olan hemşire sayısının yeterli olmadığı bilinmektedir. Koçak iki üniversite hastanesinde hemşirelerin
sağlıkta özelleştirme ve sendikalaşma konularındaki
görüşlerini belirlemek amacıyla 473 hemşire ile yaptı-
ğı çalışmasında, hemşirelerin %73.3’ünün mesleki örgütlere üye olmadıklarını ve bu üye olmayan hemşirelerin çoğunda, derneklerin “meslekleri adına hiçbir
şey yapmadığı” düşüncesinin hakim olduğunu saptamıştır (25). Buna paralel olarak bizim çalışmamızda
da hemşirelerin BIPN’ne göre mesleki örgütlere üyelik
profesyonel davranışından düşük puan aldıkları bulunmuştur (¯X:0.082). Çok sayıda hemşirelik derneği
bulunmasına rağmen profesyonelliğin önemli göstergelerinden birisi olan ve grup etkileşiminin bir şekli
olan mesleki örgütlere üyelik puanının düşük olması
istenmeyen bir durumdur. Bu nedenle, dernekler ve
sağlık kurumları arasında yapılacak ortak toplantılar
ile, ulusal/uluslararası düzeydeki bilimsel faaliyetlere
katılımlarının desteklenmesi ve derneklere üyelik faaliyetlerinin geliştirilmesi gerekmektedir.
Çalışanın içinde bulunduğu çalışma ortamı ve fiziksel koşulların, stres algısı yarattığı, stres algısının
çalışanın moral yapısını etkilediği belirtilmiştir (7).
Yoğun bakımlarda iş yükü fazlalığı ve yoğun çalış-
ma saatleri ile uzun süre aynı görevde hizmet veren
sağlık personelinde tükenmişliğin yaşanacağı, ayrıca
mesleki bilgilerin yenilenmediği, güncel bilimsel gelişmelerin takip edilmediği durumlarda da profesyonel davranış gösterilemeyeceği belirtilmektedir (26).
Bu kapsamda çalışmamızda hemşirelerin yoğun bakımlarda çalışma süreleri ile BIPN puan ortalamaları
arasındaki ilişki incelenmiş, beş yıl ve daha az süredir
çalışan hemşirelerin altı yıl ve daha fazla süredir çalı-
şan hemşirelerden daha yüksek BIPN puanı aldıkları
saptanmıştır (¯X=4.145; p<0.001). Çalışma yılı arttık-
ça, iş yükü fazlalığı ve yoğun çalışma saatleri yoğun
bakım hemşiresinin profesyonel davranış göstermesini etkilemektedir.
Sağlık meslek üyeleri yapısal ve davranışsal olmak
üzere iki niteliğe sahip olmalıdır. Yapısal nitelik içerisine formal eğitim, beceri geliştirme ve belirli bir
dalda uzmanlaşma girmektedir. Davranışsal nitelik
ise, meslek üyelerinin bireysel tutum ve davranışlarını, oryantasyon ve mesleğe bağlılığını kapsamaktadır (27). Yeni Hemşirelik Kanununa göre “Hemşireler
meslekleri ile ilgili olan özellik arz eden birim ve
alanlarda belirlenecek esaslar çerçevesinde yetki belgesi alırlar” hususu yer almaktadır (28). Bu alanlardan birisi yoğun bakımlardır. Yoğun bakım hemşireliği, durumu kritik olan hastalara kapsamlı bakımın
ve tedavinin verildiği özelleşmiş bir hemşirelik alanı
olarak tanımlanmaktadır. Yoğun bakım eğitimi, yo-
ğun bakım alanında yeterliliği sağlayabilecek nitelikte planlanmış formal kurs ve sertifika programları ile sağlanabilmektedir (29). Adams, hemşirelik
eğitiminde deneyim yılı arttıkça profesyonelliğin
ve eleştirel düşünme gücünün arttığını, eleştirel dü-
şünme becerilerinin ise hemşirelik eğitimi sırasında
geliştirilebileceğini belirtmiştir (30). Velioğlu, profesyonel olmada gerekli ve önemli bir unsur olan eleş-
tirel düşünmenin, hemşirelik için birçok kaynaktan
elde edilen bilgilerin toplanması ve düzenlenmesi, bu 172 • Eylül 2009 • Gülhane Tıp Derg Kavaklı ve ark.
bilgiler ışığında neye gereksinim olduğunun saptanması, birçok olası yaklaşımdan birinin seçilmesi, uygulanması ve işlemin sonuçlarının değerlendirilmesi
gibi özellikleri içeren vazgeçilmez bir düşünme süreci
olduğunu belirtmiştir (31). Hemşireliğin profesyonelleşmesinde kaliteli eğitim önemli bir yere sahiptir.
Hemşirelik eğitimi bilimsel temele dayalı bilgi, klinik beceri, eleştirel düşünme ve kişiler arası iletişimi
kapsamalıdır (32). Yoğun bakım ünitelerinde çalışan
hemşirelerin bilime özgü bilgiye temellenen eleştirel
düşünme gücünü kullanarak doğru kararlar vermeleri,
yaşamın sürdürülmesinde hayati bir öneme sahiptir
(33). Dirimeşe ve Dicle, Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp
Fakültesi Hastanesinde 143 lisans mezunu hemşire ile
yaptıkları çalışmada, hemşirelerin eleştirel düşünme
eğilim puanlarının orta düzeyde olduğunu bildirmiş-
lerdir. Bu kapsamda hemşirelerin eleştirel düşünme
becerilerini artırmak için eğitim programlarının geliştirilmesi ve göz önünde bulundurulması gerektiği
bildirilmektedir (34). Çalışmamıza katılan hemşirelerin %52.0’ı (n=32) ön lisans, %48.0’ı (n=29) lisans ve
lisansüstü bölümlerden mezun olmuştur. Eğitim seviyesi lisans ve lisansüstü olan hemşirelerin BIPN puan
ortalaması ön lisans mezunu olanlara göre daha yüksek bulunmuştur (¯X:4.145; p<0.001). Eleştirel düşünme becerisini kullanmanın kritik öneme sahip olduğu
yoğun bakım ünitesinde, lisans ve lisansüstü eğitim
almış hemşirelerin BIPN puan ortalamasının yüksek
olması, eğitim seviyesinin önemini göstermektedir.
Sonuç olarak, yoğun bakımlarda yüksek motivasyonla çalışan hemşirelere ihtiyaç olduğundan çalışma şartlarının düzenlenmesi ve nitelikli eğitim
programlarının planlanması profesyonel davranışı
etkileyecektir. Bu nedenle hemşirelerin profesyonel
davranış alanlarındaki gelişimlerinin değerlendirilmesi ve desteklenmesi gerekmektedir. Kliniklerin ve
yöneticilerin yoğun bakım hemşirelerini profesyonel
davranışlar ve bunların önemi konusunda bilgilendirmesi, hemşirelerin ise bilimsel faaliyetlere, eğitim
programlarına katılım ve mesleki örgütlere üyelik konusunda teşvik edilmesi önerilmektedir. Hemşirelerin
profesyonel davranışlarının geliştirilmesi hasta bakım
kalitesine yansıyacaktır.