Doğum sonrası dönemde annelerin bebek bakımı konusunda danışmanlık gereksinimleri ve yaklaşımlar

PDF Dosyası: 

arastirmax_1652_pp_294-298.pdf

Giriş
Doğum sonrası dönem, yenidoğanın aile sistemiyle bütünleştiği, kadının emosyonel, fiziksel ve sosyal
adaptasyonunun olduğu, dördüncü trimestır olarak
da adlandırılabilen bir dönemdir. Aynı zamanda kadının bebeğin doğmasıyla annelik rolünü takındığı,
yeni role uyumun sağlandığı ve aile üyeleriyle ilişkilerin yeniden tanımlandığı özel bir dönem olup, birçok
kadın tarafından pozitif olarak yaşanan gelişimsel bir
kriz dönemidir. Bu dönemde anne fiziksel durumunun
eski haline dönmesi, bebeğin bakımıyla ilgili beceri ve
güven geliştirme, bebeği ile iletişim kurmayı başarma,
yeni bir birey olan bebeğin aileye katılımı sonucu de-
ğişen aile yapısı ve yaşam tarzına uyum sağlama gibi
gelişimsel ve fiziksel sorumlulukları başarmak durumundadır (1-5).
Bebeğin doğmasıyla, ebeveynlerin önceden öğrenilmiş rolleri (örneğin eş rolü) değişebilmekte ve ebeveynlik yeteneklerine ilişkin alışık olmadıkları yeni
anksiyetelerle yüz yüze kalabilmektedir. Bu dönemde
sağlık hizmetinin anne ve bebeğe istenilen düzeyde
verilememesi, anne ve bebekte fiziksel, psikososyal
ve emosyonel sorunlara neden olmaktadır. Özellikle
primipar annelerin bebek bakımına, büyüme-geliş-
mesine, bebeğin normal özelliklerine, davranışlarına
(tüm gece ağlaması, v.b.) ve hastalıklarına ilişkin bilgi
eksikliği annede kaygı nedeni olup, annelik rolünden
memnuniyetini azaltabilmekte, ebeveyn-bebek bağlılı-
ğını ve yaşam değişikliğini olumsuz etkileyebilmektedir. Doğum sonrası ilk 3 ayda annelerde görülen postpartum depresyona girme nedenlerinin %30’unun
bebek bakımına ilişkin zorluklardan kaynaklandığı ifade edilmiştir (2,4,10-12). Zor bir postpartum adaptasyonla ilişkili ortak stresörler; fiziksel komplikasyonlar,
fizyolojik değişiklikler, yorgunluk, yetersizlik, izolasyon, bebeğin gereksinimleri, rol çatışması, hem bebek
hem de ailedeki diğer kişilerin bakım sorumluluğunun
devamı ve annenin ilgisinin bebeğe yönelmesi nedeniyle eşi ile ilişkilerindeki değişikliklerdir. Annenin
*GATA Hemşirelik Yüksek Okulu Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Hemşireliği
Bilim Dalı
Ayrı basım isteği: Dilek Yıldız, GATA Hemşirelik Yüksek Okulu Çocuk
Sağlığı ve Hastalıkları Hemşireliği Bilim Dalı, Etlik-06018, Ankara
E-mail: dyz1@yahoo.com
Makalenin geliş tarihi: 01.06.2007 • Kabul tarihi: 06.11.2007Cilt 50 • Sayı 4 Annelerin danışmanlık gereksinimleri • 295
kendisi ve bebeğin bakımı için yeterlilik duygularını
etkileyen faktörler ise; bebek bakımı ve ebeveynlik
hakkında edindiği bilgi, algılanan yaşam streslerinin
miktarı, çocuklarla deneyimi, bebek bakımı konusunda endişelerini ve sıkıntılarını gidermede elde ettiği
danışmanlık kaynaklarıdır. Bu nedenle anneler, bireyselleşmiş bakım ve danışmanlık sağlayan empatik bir
sağlık personeline gereksinim duymaktadır. Dinamik
değişikliklerin yer aldığı bu dönemde bilgi verme, danışmanlık yapma ve ebeveynlerin endişelerini giderme
gibi hemşirelik yaklaşımlarının, özellikle doğumdan
sonraki ilk üç ayda anneliğe uyum ile annenin kaygı-
larını giderme ve bebek bakımı konusunda annenin öz
güven geliştirmesinde önemli olduğu belirtilmiş, annelik rolüne uyumda öz-güven ve prenatal dönemde
başlayan sosyal destek arasında pozitif bir ilişki olduğu
ifade edilmiştir (2,3,6-13).
Birçok konuda değişikliklerin olduğu bu zaman sürecinde kadının; bebeğin bakımı ve beslenmesi, öz-bakı-
mı, hijyeni, cinsel yaşamı, gebelikten korunma yolları
ve beslenmesi hakkında bilgi ve danışmanlığa, bebe-
ğine bakmak için zamana, olası ya da var olan komplikasyonlar için sağlık bakımına, sağlık personeli, eşi
ve ailesi tarafından desteğe ve dinlenmeye gereksinimi
vardır. Anne, bebeğin nasıl bakılacağıyla ilgili bilgiye
ve öz güvene sahip değilse karışıklıklar yaşayabilir.
Annenin bebek bakımıyla ilgili öz güveni, anneliğe
adaptasyonda “itici güç”tür. Öz güven oluşturmada ise
verilen bilginin, fiziksel ve psikososyal desteğin önemli bir payı vardır. Bilgi verme ve danışmanlık yapma
gibi sosyal destekler, ebeveynlerin bebek bakımı ve
ebeveynlik becerilerinin farkında olmasını artırmada
çok önemlidir. Sosyal destek, ebeveynliğe ve yeni bir
bebeğe uyumda kriz komponentlerinin çarpışmasını
azaltabilen bir değişken olarak tanımlanmaktadır. Bu
nedenle desteğin eşi ve ailesi tarafından verilmesinin
yanında, bakım veren sağlık personeli tarafından da
verilmesi önemlidir (2-4,8,9,11,14,15).
Ebeveynlik için hazırlık konsepsiyondan önce, bebek bakımı için hazırlık ise konsepsiyonla başlaması
gerekirken, bu ideal hazırlık her zaman bu şekilde olmamaktadır. Doğum sonrası hastanede kalış sırasında
hemşireler, anneleri bebek bakımı ve yeni rollerine
hazırlamak için eğitici rolündedir. Bu dönemde öğretilecek olan bilginin hemşireler tarafından eksiksiz sunulabilmesi için 3-6 günün gerektiği belirtilmiş olup,
postpartum periyod sırasında hemşireler ve ebeveynlerin etkileşim zamanının sınırlı olmasından dolayı,
ebeveynlerin problemlerini tanımlama postpartum
kliniklerinde çalışan hemşireler için zorluk yaratmakta, ancak annelere verilmesi gereken bilginin miktarı
ve danışmanlık gereksinimleri değişmeden kalmaktadır (9,10,13,16). Doğum sonrası hastanede kalış sırasında annenin kendi fiziksel iyileşmesine odaklanmış
olması ve anne olmanın emosyonel etkilerine bağlı
olarak dikkat süresi, verilen bilgiyi anlayıp özümsemesi
ve bunu evde hatırlaması etkilenebilmektedir. Bull ve
Lawrence’in çalışmasında, primipar bir annenin “anne
olarak eve gelip, bebekle yaşamaya başlayana kadar ne
soracağımı bilmiyordum” dediği ifade edilmiş, hem
kendileri hem de bebek bakımı hakkında ne yapmaları gerektiği konusunda hemşirelerden danışmanlık ve
bilgi edinme gereksiniminin ortaya çıktığı belirlenmiş-
tir (17). Literatürde, doğumdan sonraki ilk altı hafta
içinde yaklaşık her yedi günde annenin öz bakım ve
bebek bakım bilgi gereksiniminde artış olduğu ve primipar annelerin endişelerinin en yüksek oranda bebek
bakımına ilişkin olduğu belirtilmiştir (16-20).
Beger ve Cook kısa postpartum hastanede kalış sürecinde hemşirelerin her konuyu öğretmelerini beklemenin gerçekçi olmadığını vurgulamışlar ve taburculuk
öncesi verilen tüm bilginin, anneler tarafından eksiksiz alınması gibi bir beklentinin gerçekçi olmadığına
dikkat çekmişlerdir (21).
Ruchala annelerin taburculuktan önce bilgi gereksinimleri öncelikleri ile taburculuktan sonraki bilgi
gereksinimleri önceliklerini karşılaştırmışlar ve iki dö-
nem arasında bilgi önceliklerinin değiştiğini bulmuş-
lardır (22). Epizyo bakımı ve perine bakımı hastanede
kalırken anneler için en yüksek öğrenme önceliğine
sahipken, taburculuk sonrası epizyo bakımı yedinci sırada yer alırken, perine bakımı ise ilk on sıradaki
bilgi önceliğinde yer almamış, oysa bebeğin hastalık
semptomları anneler için birinci bilgi önceliğinde yer
almıştır. Doğum sonrası eğitim ve danışmanlık verme
oturumlarında annenin ne bildiği, neyi mutlaka bilmesi gerektiği ve ne bilmek istediğinin belirlenmesi
ve annenin soru sormasına fırsat vererek görüşmelere
başlanması gerekmektedir (16,20,22).
Taburculuk öncesi annenin eğitimi, yaşı, işi gibi sosyal risk faktörleri, sosyal destek durumu, sigara gibi
alışkanlıkları, bebeği isteme durumu, bebekle olan
etkileşimi, annelik deneyimi, bebekten gelen tepkilere duyarlılığı, bebeğin gereksinimlerini zamanında ve
uygun karşılaması gibi ebeveynlik kapasitesi için gerekli değerlendirme yapılmalıdır. Aksi takdirde, erken
dönemde de gereken bilgi verilemezse ihmal, istismar,
dehidratasyon, malnütrisyon, yanlış besleme şekilleri ya da sarılığa bağlı artan morbiditeler gibi tıbbi ve
emosyonel problemler ortaya çıkabilmektedir (23,24).
Doğum sonrası hemşirelik yaklaşımları
Nugent ve Brazelton, doğumdan hemen sonraki
zaman periyodunu “Mükemmelliğe denk mihenk
noktası” olarak tanımlarlar. Ebeveynler ve bebekler,
bu ilk değişim için yüksek hazırlık seviyesindedirler 296 • Aralık 2008 • Gülhane Tıp Derg Yıldız
ve birbirlerini tanımak için alarmda ve hazırdırlar.
Yenidoğan dönemi, alışılmış yollardan iletişim kuramayan bir bebeğin tüm sorumluluğunu üstlenen ebeveynler için mücadele zamanıdır. Beslenme ve uyuma
örnekleri kurma, ağlamaları deşifre etme ve yeni bir
bireyi aileye katma ebeveynlerin tamamlaması gereken sadece birkaç görevdir. Postpartum kliniklerinde
çalışan hemşireler, ebeveynlerin gereksinimi olan genel bilgiye sahiptir, ancak hastanede kısa süreli kalınması nedeniyle bu bilgiyi bireysel düzeyde verebilmek için çok az zamanları vardır. Bu nedenle doğum
sonrası erken dönemden itibaren annenin ve bebeğin
bakımı ve değerlendirilmesinde özelleşmiş bir sağlık
personeli tarafından klinikte ziyaret, evde ziyaret, telefonla görüşme ya da düşüncelerini ve endişelerini
yazma şeklinde görüşmeler olabilmektedir. Pediatri
kliniklerinde bulunan pediatri hemşireleri eğitim ve
danışmanlık rollerini kullanarak, ebeveynlerin bebekleriyle nasıl iletişim kuracaklarını, besleme, uyuma ve
sakinleştirme aktiviteleri sırasında davranışsal düzenlerini nasıl anlayacaklarını öğrenmelerine yardımcı
olan, başarılı bebek bakımı ve ebeveynliği kolaylaş-
tıran, hem annenin hem de bebeğin uzun dönemde
fiziksel ve psikolojik sağlıklarının sürdürülmesi sağlayan rehber kişidir. “Mihenk noktaları=touchpoints”
müdahalelerin kolay ve uygun ebeveyn-bebek ilişkilerini desteklemede en büyük etkiye sahip olabildiği
zamanlardaki gelişimsel değişimin belirli dönemlerini
belirtmede Brazelton tarafından tanımlanan bir konsepttir. Mihenk noktaları olarak düşünülen yaşlar;
doğum, üç haftalık, yedi haftalık, dört aylık, yedi aylık, dokuz aylık ve 12 aylık dönemlerdir (20,25-27).
Ebeveynler yeni bir yaşam durumunda bilgi gereksinimi duymakta ve özellikle çok fazla gelişimsel de-
ğişikliklerin olduğu yenidoğan ve 1-3 yaş döneminde,
normal büyüme ve gelişme hakkında bilgi ve danış-
manlık almak için sağlık bakımı verenlere sık başvurmaktadırlar. Bu bilgiye sahip olan hemşireler ve bilgi
gereksinimi olan ebeveynler arasında bebek bakımı-
na ilişkin bilgi paylaşımı, ebeveynlerin gelecek için
problem çözme ve seçim yapmalarını kolaylaştırmakta, birçok konuda temel bilişsel yapıların gelişmesine
katkıda bulunmaktadır. Bundan dolayı hemşirelerin,
ebeveynlerin bebek bakımına ilişkin gereksinimleri
değerlendirmeleri, ebeveynlerin sahip olduğu bilgi
ile gereksinimleri doğrultusunda verilecek olan yeni
bilgi arasındaki boşluğu doldurma yöntemleri geliş-
tirmeleri gereklidir (8,28).
Doğum sonrası hemşirenin eğitim ve danışmanlık
yaparken olumlu ebeveyn-bebek ilişkisini sağlamak
ve sürdürmek için genel stratejileri şunlar olmalıdır:
1- Bebeğin doğumundan sonra emosyonel reaksiyonları belirlemek: Hormonal değişikliklere bağ-
lı olarak doğumdan 2-3 gün sonra birçok kadında
emosyonel sıkıntılar olmaktadır. Aynı zamanda her
iki ebeveyn doğumdan sonraki ilk haftalar sırasında
yeni sorumluluklarının tanımlanmasıyla kendilerini
bunalmış hissedebilir, yetersiz ve öz güven eksikliği
duygusu yaşayabilir, ebeveynlik davranışları konusundaki yorumlara karşı aşırı derece duyarlı olabilirler. Bu nedenle ebeveynlere, doğum sonrası bebekleriyle bağlılığın gelişmesi süreci sırasında artan ve
azalan hem memnuniyetleri hem de hayal kırıklıkları
yaşayacaklarını, ebeveyn-bebek bağlanma sürecinin
zaman alıcı olduğunu açıklamak gerekir. Bocar ve
Moore doğum sonrası “çelişkili ve ambivalan duyguların normal ve tüm duyguların meşru” olduğunu
belirtmiştir.
2- Yeni bir bebeğin doğumundan sonra aile rollerini yeniden düzenleme gereksinimini belirlemek:
Ebeveynler gerçek davranışları ve rol beklentileri arasında bir çelişki yaşayabilirler. Bazen ilk aylar sırasında baba beklenenden daha az sorumluluk almakta,
fakat ilk yılın sonuna doğru özellikle oyun aktiviteleri olmak üzere daha çok sorumluluk üstlenmektedir.
Çocuk bakımının tümünü kapsayan kabul edilebilir
bir şekilde ebeveynlerin aynı fikirde olması yaklaşık iki
yılı kapsamaktadır. Bu nedenle ebeveynlerin gerçekçi
beklentiler koymaları ve algılamaları sağlanmalıdır.
3- Ebeveynlik görevlerine enerjilerini odaklaştırmak
için fiziksel ve emosyonel destek alma gereksinimini
belirleme: Ebeveynler kendilerine yardım edecek aile
üyeleri ve arkadaşlarını belirlemeleri için teşvik edilmelidir. Ebeveynlerin önceliklerini gözden geçirme ve
yeniden düzenleme gereksinimleri olabilmektedir.
4- Hem bebeğin bakımını sağlama, hem de ebeveynlerin kendi gereksinimlerini karşılama ihtiyacını
gidermek: Diğer erişkinlerle destekleyici ilişki içinde
olan ve kişisel memnuniyet duygusu hisseden ebeveynler bebeğin gereksinimlerini daha iyi karşılayabilirler. Bu nedenle ebeveynler periyodik olarak eş ve
arkadaşlarıyla zaman geçirmeleri için teşvik edilmeli, bu sürede bebek bakımını aile üyelerinden birileri
üstlenmelidir. İş, okul ve aile rolleriyle ilişkili bireysel
uzun dönem amaçlar değerlendirilmelidir.
5- Başarılı bebek bakım becerileri geliştirmede ebeveynlere yardım etmek
6- Optimal bebek gelişimini sağlamak: Ebeveynlerin,
bebeğin gelişimi hakkında gerçekçi beklentilere sahip
olması ve mental-motor gelişimini optimal seviyede
nasıl sürdüreceğinin farkında olması ebeveyn-bebek
bağlılığını artırabilir. Bu nedenle bebeğin motor aktiviteleri, beslenmesi, oyun, dil gelişimi ve disiplini
hakkında ebeveynlere rehber olacak dokümanlar
verilmelidir.
7- Bebeğin ağlamasıyla baş etmeyi sağlamakCilt 50 • Sayı 4 Annelerin danışmanlık gereksinimleri • 297
8- Ebeveyn bebek bağlılığını etkileyen faktörleri belirlemek, ebeveyn-bebek iletişimini sağlamak:
Ebeveyn ve bebek arasındaki bağlılık ilişkisi, ebeveynlerin, bebeğin ve çevrenin özellikleri tarafından
etkilenir. Bağlılık ebeveynlerin ve bebeğin sürekli
olarak birbirlerini etkiledikleri iki taraflı bir süreçtir.
Ebeveynlerin bebeğin davranışlarına karşı ilgili olması, dokunma, göz kontağı kurma ve konuşma yoluyla
yakın fiziksel kontak sağlamaları bağlılığın gelişimi
artırmaktadır. Bebeğin mizacı, uyku ve aktivite şekli,
ağlama davranışları, ebeveynlere yanıt verme durumu, bebeğin gereksinimlerini gösterme ipuçlarının
açıklığı bağlılığı etkileyen bebeğe özgü faktörlerdir.
Bu nedenle bebeğin davranışlarını ve bireysel özelliklerini belirlemede geliştirilen bir takım ölçekler kullanılarak ve bebek bakımı ve gelişimi hakkında bilgi
verilerek ebeveynlere yardım edilebilir.
9- Zamanında doğmuş sağlıklı yenidoğanın özelliklerini gösterme, normalden sapma durumlarını
belirtmek
10- Anne sütü alımını sağlamak: Annelere, sütlerinin yeterli olduğu konusunda güven kazanmalarına
ve emzirmeyle ilişkili güçlüklerin üstesinden gelmelerine yardımcı olunmalıdır. Ayrıca çalışan annelere
emzirmeyi sürdürmeleri konusunda da danışmanlık
edilmelidir.
11- Bebeğin özelliklerini ve davranışlarını açıklayarak ebeveynlerin gerçekçi algılarını ve beklentilerini
sağlamak
12- Ebeveynlerin bebekleriyle etkileşimlerinden ve
yeni rollerinden memnuniyet duymalarını sağlamaya yardım etmek, ebeveynlik sorumluluklarına iliş-
kin, ebeveynlere rehberlik etmek, bu konuda onları
dinlemek ve rahatlatmak
13- Taburculuk öncesi aile planlaması konularında
tavsiyelerde bulunmak
14- Hastane ve toplum kaynaklarının nasıl kullanı-
lacağı hakkında ebeveynleri bilgilendirmek olmalıdır
(3,6,29).
Aile içinde çocuğun değeri arttıkça, çocuk bakımı
ve eğitimi konusunda aileler ve toplum bilinçlendik-
çe, kaliteli hizmetin en önemli göstergelerinden olan
hasta memnuniyetinden sağlık alanında sık söz edilmektedir. Hemşirelik bakımı ile ilgili memnuniyet ilk
kez 1975 yılında Risser tarafından “ideal hemşirelik
bakımı ile hastanın gerçekten almış olduğu hemşirelik bakımının birbiri ile uyumu” şeklinde tanımlanmıştır. Bu nedenle doğum sonrası ebeveynlere, pediatri hemşirelerinin bilgi, teknik aktivite ve profesyonel davranışlarını kullanarak güvenilir, eğitim içerikli
yaklaşım göstermeleri gerekmektedir (30).
Gelişmiş ülkelerde hemşirenin de doğrudan katıldı-
ğı, misyonu doğumdan sonra bebek, anne ve ailesinin
değerlendirilmesini, bakımını ve eğitimini sağlamak
olan, annelerin fiziksel sağlığına ve gebelik öncesi fiziksel durumuna dönmeye odaklaşan postpartum egzersiz sınıfları; yenidoğanın özellikleri, bakımı, banyosu, beslenmesi, emniyeti, hastalık bulguları ve ne
zaman sağlık kuruluşuna gidileceğini kapsayan postpartum bebek bakım merkezleri vardır. Ülkemizde ise
bazı üniversite hastanelerinde prenatal ve postnatal
eğitim sınıfları bulunmaktadır. Hastanelerde kurulan
bu merkezler doğum sonrası bebeklerin ve annelerin
değerlendirildiği yenilikçi ve maliyet etkin bir model
sunmaktadır. Yıldız’ın, GATA Sağlam Bebek Ünitesine
doğum sonrası gelen primipar annelere, bebek üçüncü ayını bitirene kadar bebek bakımı ve annelik rolü-
ne uyum konusunda, verdiği planlı hemşirelik eğitimi ve danışmanlık hizmetlerinin etkisini belirlemek
amacıyla yaptığı çalışmasında, annelerin %85.3’ü
bebekle ilgili aldıkları bilgiden çok memnun olduklarını, %14.7’si ise memnun olduklarını belirtmişlerdir.
Annelerin doğum sonrası yedinci gün yüksek olan
kaygı düzeyleri verilen planlı eğitim ve danışmanlık
hizmeti sonucunda birinci ay ve üçüncü ayda düşük
bulunmuştur (8). Özelleşmiş bir hemşirenin doğumdan sonra bireyselleşmiş bakım vermesi ve danışmanlık yapması bebeği olan annelerde; bebek bakımıyla
ilgili kendini yeterli hissetmesini ve memnuniyetini
sağlayan, kaygılarını azaltan, annenin yeni durumuna uyumunu kolaylaştıran, annenin ve bebeğin iyilik
halini sürdüren sağlığı geliştirici hizmetlerdir.