Türk Hava Kuvvetleri uçucu personelinde görülen barodontalji prevalansı

PDF Dosyası: 

arastirmax_2271_pp_1-4.pdf

Giriþ
Boyle Kanunu'na göre "belli bir
sýcaklýkta bir gazýn hacmi, bulunduðu
ortamýn basýncý ile ters orantýlýdýr".
Su yüzeyinden derinlere inildikçe
vücuda etkiyen basýnç artarken,
vücudun kapalý boþluklarýnda bulunan gazlarýn hacmi azalýr. Ayný þekilde, uçuþ sýrasýnda yüksek irtifalara
çýkýldýkça vücuda etkiyen basýnç azalýrken, vücudun kapalý boþluklarýndaki gazlarýn hacmi artar (1).
Vücut içindeki kapalý boþluklarýn
(pulpa, sinüs) çeperleri, içerideki
basýncý dýþ ortam basýncýna eþitleyecek þekilde geniþleyemediði ya da
büzüþemediði için oluþan basýnç farký
çeþitli problemlere yol açar. Hýzlý irtifa deðiþiklikleri sonucunda oluþan
* GATA Diþ Hekimliði Bilimleri Merkezi
Protetik Diþ Tedavisi AD
** 4. Ana Jet Üs K.lýðý Reviri
*** 1. Ana Jet Üs K.lýðý Reviri
**** 5. Ana Jet Üs K.lýðý Reviri
*****2. Ana Jet Üs K.lýðý Reviri
Ayrý basým isteði: Dr. Cumhur Sipahi, GATA Diþ
Hekimliði Bilimleri Merkezi Protetik Diþ Tedavisi
AD, Etlik-06018, Ankara
E-mail: cumhursipahi@yahoo.com
Makalenin geliþ tarihi: 11.10.2006
Kabul tarihi: 12.12.2006
Gülhane Týp Dergisi 2007; 49: 1-4
ARAÞTIRMA
© Gülhane Askeri Týp Akademisi 2007
Özet
Barodontalji uçucu personelde, uçak yolcularýnda ve dalgýçlarda görülen ve ani
irtifa deðiþimlerinin yol açtýðý yüksek
basýnç farkýndan kaynaklanan þiddetli diþ
aðrýsýdýr. Ancak, yurt içi askeri uçuþlarda
uçuþ personelinin barodontaljiye yakalanma sýklýðý ile ilgili günümüze kadar
yapýlmýþ çalýþma olmadýðý belirlenmiþtir.
Bu prospektif çalýþma, Türk Hava
Kuvvetleri uçucu personelinde barodontalji görülme sýklýðýnýn belirlenmesi
amacý ile planlanmýþtýr. Çalýþmanýn diðer
bir amacý da barodontaljinin etiyolojisi,
korunma yollarý ve tedavi prensipleri
hakkýnda bilgi saðlamaktýr. Barodontalji
sýklýðýný belirlemek amacý ile uçucu personele yönelik özel muayene/anamnez
takip formlarý düzenlenmiþtir. Dört ayrý
ana jet üssünde 2002-2006 yýllarý arasýnda görev yapan uçucu personel, her uçuþ
öncesi ve sonrasý muayene edilmiþ ve
veriler muayene anamnez formlarýna
kaydedilmiþtir. Dört yýl sonunda elde
edilen veriler birleþtirilerek analiz
edilmiþ ve uçucu personelde barodontalji
prevalansýnýn %0.3 olduðu bulunmuþtur.
Buna göre uçucu personel her bin sortiden üçünde barodontaljiye maruz
kalmaktadýr. Barodontaljiye neden olan
etkenler arasýnda eski dolgular altýnda
geliþen sekonder çürükler %28'lik oranla
ilk sýrada yer almýþtýr. Bunu %22'lik oranla pulpitisler, %16'lýk oranla çürükler ve
periapikal enfeksiyonlar, %6'lýk oranla
diþsel nekroz/gangrenler ile sinüzitler ve
%3'lük oranla derin dolgular ve eskimiþ/
hatalý kuronlar izlemiþtir. Dental kist
sebepli barodontalji vakasýna ise rastlanmamýþtýr.
Anahtar kelimeler: Aeorodontalji, barodontalji, barometrik basýnç deðiþiklikleri,
uçuþ hekimliði
Summary
Prevalence of barodontalgia in Turkish
Air Force flight crew
Barodontalgia is dental pain observed in
aviation personnel, air travellers and
divers and originating from high pressure
gradients occurring due to sudden altitude changes. However, there are no
reported studies available regarding the
incidence of barodontalgia in aviation
personnel in national military flights.
This prospective study was planned to
determine the prevalence of barodontalgia in Turkish Air Force flight crew. Also
it was aimed to provide data about the
etiology and treatment principles of and
preventive interventions from barodontalgia. Special follow up forms were
formed for recording data about physical
examination and history. The flight crew
of 4 different military air bases were
examined before and after each flight
between 2002 and 2006, and data were
recorded on the follow up forms.
Following the analysis of accumulated
data, it was determined that the barodontalgia prevalence in Turkish Air Force
flight crew was 0.3%. In other words, flight
crew personnel is exposed to barodontalgia
in 3 of every 1000 military flights. Of
causative effects of barodontalgia, secondary caries lying under weakened fillings
was most common with a ratio of 28%, followed by pulpitis (22%), caries and periapical infections (16%), necrotized or gangrenous teeth and sinusitis (6%) and finally
deep fillings and weakened crowns (3%).
No case of barodontalgia caused by dental
residual cysts was found.
Key words: Aeorodontalgia, barodontalgia,
barometric pressure gradients, aviation
medicine2 · Mart 2007 · Gülhane TD Sipahi ve ark.
yüksek barometrik basýnç farkýnýn
vücutta neden olduðu en önemli
problemlerden biri þiddetli diþ aðrýsý
ile karakterize barodontaljidir (1,2). Ýç
ve dýþ ortam arasýndaki basýnç
farkýnýn büyüklüðüne baðlý olarak
hafiften þiddetliye doðru artan diþ
aðrýsýný takiben, basýnç farký devam
ettiði takdirde bilinci kaybettirecek
derecede þiddetli pulpa aðrýsý ve alveolar mukozanýn yýrtýlmasýna kadar
varabilecek komplikasyonlar oluþabilmektedir. Uçuþ simülasyon merkezlerindeki hipobarik basýnç odalarýnda pilotlar ve pilot adaylarý üzerinde yapýlan deneysel çalýþmalar,
barodontaljide yaþanan aðrý þiddetinin
uçuþ güvenliðini tehlikeye sokacak
boyutlara ulaþabildiðini göstermiþtir
(1,3).
Barodontalji, kronik periapikal
enfeksiyonlu, çürük, derin dolgulu
diþlerde, rezidüel dental kist veya
sinüzit mevcudiyetinde veya daha
önce konservatif, endodontik veya
protetik tedavi görmüþ diþlerde ortaya
çýkmaktadýr. Barodontaljinin etiyopatolojisini oluþturan faktörler þunlardýr
(1-3):
a. Derin dolgunun altýnda kalan
hava kabarcýklarýnýn genleþmesi
sonucu dentin lenfinin hareketinin
pulpaya baský uygulamasý
b. Kök kanal dolgusu içinde kalan
hava kabarcýklarýnýn genleþerek apeks
bölgesindeki periodontal membran
sinir liflerine baský uygulamasý
c. Maksiller sinüs içindeki havanýn genleþerek üst premolar ve molar
diþlerin kök uçlarýna baský uygulamasý
d. Kronik pulpa inflamasyonu
olan bir diþte pulpa içi basýnç artýþýnýn
sinir uçlarýna baský yapmasý
e. Hiperbarik veya hipobarik
ortamlarda pulpanýn kan damarlarýnda meydana gelen embolizmin sinir
uçlarýna baský yapmasý
Diþ tabibinin muayenesi sonucunda yukarýda sayýlan diþsel patolojilerden biri veya birkaçý tespit edildi
ise hasta acilen tedavi sürecine alýnmalýdýr. Yapýlan muayene sonucunda
herhangi bir diþsel patoloji tespit
edilemedi ise, barodontaljinin barosinüzitten kaynaklandýðý düþünülmelidir. Dolgu tedavisi uygulanan bir
diþ, irtifa deðiþiminden etkilenmeye
devam ediyorsa ve muayenesi sonucunda saðlýklý bir diþ olduðu düþünü-
lüyorsa dolgunun altýndaki kaide
materyali sökülmeli ve yerine çinko
oksid öjenol kaide maddesi yerleþtirilmelidir. Restoratif materyaller de
irtifa deðiþiminden kaynaklanan basýnç farkýndan etkilenir. Barodontalji
riski altýnda bulunan uçucu personele
yapýlan sabit protetik restorasyonlarýn
simantasyonunda rezin esaslý siman
kullanýlmasý, basýnç farký oluþan ortamlarda meydana gelen koronal
mikrosýzýntýyý en düþük düzeyde
tutacaðýndan barodontalji riskini
ortadan kaldýracaktýr (1-3).
Uçuþ esnasýnda oluþan barodontaljiden kurtulmak için bulunulan
irtifanýn deðiþtirilmesi gerekir.
Barodontalji týrmanýþta veya yüksek
irtifada meydana geldiyse aðrý geçene
kadar alçalma yapýlmalýdýr. Barodontalji alçalma esnasýnda meydana
geldiyse semptomlar kayboluncaya
kadar irtifa alýnmalýdýr. Yüksek irtifada barodontaljiye maruz kalan bir
uçucu üsse iner inmez bir uçuþ tabibi
tarafýndan muayene edilmeli ve diþ
tabibine yönlendirilmelidir (2,4,5).
Seyrek görülen (2,4), fakat meydana geldiði takdirde uçucu personeli
oldukça zor durumlara sokabilecek
potansiyel bir tehlike olan barodontaljinin Türk Hava Kuvvetleri'nde
görev yapan pilotlarda rastlanma
sýklýðý ile ilgili bugüne kadar yapýlmýþ
bir çalýþma veya kullanýlabilir resmi
bilgi olmadýðý belirlenmiþtir. Bu
prospektif çalýþma, Hava Kuvvetleri
Komutanlýðý'na baðlý 4 farklý ana jet
üssünde 2002-2006 yýllarý arasýnda
görev yapan pilotlarda uçuþ sýrasýndaki veya sonrasýndaki barodontalji
prevalansýný tespit etmek amacý ile
planlanmýþtýr.
Gereç ve Yöntem
Bu kesitsel çalýþma; Akýncý 4. Ana
Jet, Eskiþehir 1. Ana Jet, Merzifon 5.
Ana Jet ve Çiðli 2. Ana Jet üs komutanlýklarýnda görev yapan diþ tabipleri
tarafýndan yürütülmüþtür. Uçucu
personelin barodontaljiye maruz
kalma insidansýnýn tespit edilmesi
amacý ile muayene/anamnez takip
formlarý hazýrlanmýþtýr (Tablo I).
Pilotlarýn her uçuþ öncesinde ve sonrasýnda rutin olarak tabi olduklarý
saðlýk muayenesi sýrasýnda beyan
ettikleri þikayetler muayene anamnez
formlarýna kaydedilmiþtir. Çalýþma,
2002-2006 yýllarý arasýndaki 4 yýllýk
zaman süreci dahilinde yürütülmüþtür. Dört yýllýk muayene ve kayýt
süreci sonunda 4 farklý üsten gelen
bilgiler birleþtirilerek analiz edilmiþtir.
Bulgular
Çalýþmadan elde edilen veriler ve
sonuçlarý Tablo I'de sunulmuþtur.
Buna göre, 4 yýllýk takip süreci
sonunda 4 adet ana jet üssünde
gerçekleþtirilen toplam 10651 uçuþta
32 adet, yani %0.3 oranýnda barodontalji vakasý tespit edilmiþtir. Beyan
edilen aðrýlarýn %50'si üst çene posteriyor kadranlarýnda ve %38'i alt
çene posteriyor kadranlarýnda görülmüþ, aðrýlarýn %65'inin 1500-3000 m
irtifa aralýðýnda ortaya çýktýðý,
aðrýlarýn %75'inin çok þiddetli karakterde seyrettiði ve %53'ünün 10-20 dk
civarýnda sürdüðü saptanmýþtýr.
Barodontaljiye neden olan etkenler
arasýnda eski dolgular altýnda geliþen
sekonder çürükler %28'lik oranla ilk
sýrada yer almýþtýr. Bunu %22'lik
oranla pulpitisler, %16'lýk oranla
çürükler ve periapikal enfeksiyonlar,
%6'lýk oranla nekroz/gangrenler ve
sinüzitler ve %3'lük oranla derin dolgular ve eskimiþ/hatalý kuronlar
izlemiþtir. Dental kist kaynaklý barodontalji vakasýna ise rastlanmamýþtýr.Cilt 49 · Sayý 1 · Gülhane TD Barodontalji · 3
Tartýþma
Bu prospektif çalýþmada, 4 yýllýk
takip ve kayýt süreci sonunda elde
edilen verilerin analizi sonucunda,
uçucu personelde ortaya çýkan barodontalji prevalansýnýn %0.3 olduðu
tespit edilmiþtir. Gonzales Santiago
ve ark. uçuþ simülatörü ve düþük
basýnç çemberi ortamýnda 506 adet
uçuþ personeli üzerinde yaptýklarý
deneysel çalýþma sonucunda barodontalji prevalansýnýn %2.63 olduðunu bildirmiþlerdir (2). Rapor edilen
bu sonuç, çalýþmamýzda ortaya çýkan
sonuçtan yaklaþýk dokuz kat daha
yüksek bir deðeri ifade etmektedir.
Gonzales Santiago ve ark.nýn yaptýðý
çalýþmanýn gerçek uçuþ ortamý yerine
düþük basýnç çemberi ortamýnda
yapýlmýþ olmasý ve deneklerin bu
amaç için oluþturulmuþ deneysel bir
ortamda test edilmiþ olmalarýnýn,
sonuçlarýn yüksek çýkmasýnda etkili
olmuþ olabileceðini düþünmekteyiz.
Öte yandan, Kollmann 11617
uçuþ personeli üzerinde 43000 feet
yüksekliðin simüle edildiði bir ortamda yaptýðý çalýþma sonucunda 30 adet
barodontalji vakasý tespitine karþýlýk
gelen %0.26'lýk bir yüzde deðeri
ortaya koymuþtur (4). Bu yüzde,
bizim çalýþmamýzda tespit edilen
yüzdeye (%0.3) oldukça yakýn bir
deðerdir.
Gonzales Santiago (2) ve Kollmann'ýn (4) çalýþmalarýnda simüle
edilmiþ uçuþ ortamý ve basýnç çemberi kullanýlmýþtýr. Ayrýca her denek
bir kez teste tabi tutulmuþtur. Bizim
çalýþmamýz ise tamamen gerçek uçuþ
þartlarýnda, yüksek performanslý jetlerin kullanýldýðý uçuþ ortamýnda
bulunan pilotlarýn uçuþ sýrasýnda
maruz kaldýklarý saðlýk problemlerini
kendi hür iradeleri ile hekime beyan
etmeleri üzerine kurulmuþ bir çalýþ-
madýr. Ayrýca bu çalýþmada barodontalji prevalansý denek sayýsý deðil, sorti
sayýsý esas alýnarak tespit edilmiþtir.
Yani görev yaptýðý üste ayda ortalama
20 veya 30 sorti yapan bir pilotun barodontaljiye yakalanma olasýlýðýný ve
sýklýðýný ortaya koyacak bir çalýþma
yapýlmýþtýr. Örneðin bir jet üssünde
görev yapan 10 adet pilot, üssün uçuþ
hekimince 4 yýl boyunca her uçuþ
öncesi ve sonrasýnda muayene
edilmiþtir. Dolayýsý ile takip formlarý-
na her gün yeni bir pilota ait bulgular
deðil, ayný pilotlara ait günlük bulgular kaydedilmiþtir. Ýki yýl sorunsuz
uçan ve muayene/anamnez formunda
aðýz ve diþ saðlýðý ile ilgili kaydedilmiþ
herhangi bir problemi bulunmayan
bir pilot, üçüncü takip yýlýnda, (söz
gelimi 600ncü uçuþunda) barodontaljiye yakalanabilmektedir. Bu bað-
lamda, prevalans tespitinde esas
olanýn uçuþ sayýsý olduðu ve bu yöntemle daha gerçekçi sonuçlar elde
edilebileceðini düþünmekteyiz.
Gonzales Santiago ve ark. barodontaljinin %92.3'lük bir oranla arka
diþlerde meydana geldiðini bildirmiþlerdir (2). Bizim çalýþmamýzda,
üst çene posteriyor kadranlarýndaki
diþlerde %50 ve alt çene posteriyor
kadranlarýndaki diþlerde ise %38
oranýnda barodontalji tespit edilmiþ-
tir. Toplamda %88'lik bir deðeri ifade
eden bu sonuç, Gonzales Santiago ve
ark.nýn bulgularý ile büyük paralellik
göstermektedir. Üst çene posteriyor
diþlerde daha fazla barodontalji
görülmesinin sebebi olarak, bu diþ-
lerin endodontik tedavi sýrasýndatespitinde güçlük çekilen yan kanallara en fazla sahip diþler olmalarý gösterilebilir. Tespit edilemeyen bu yan
kanallar, endodontik tedavinin baþarý
oranýný olumsuz yönde etkileyebilmekte ve barodontalji prevalansýný
yükseltebilmektedir.
Barodontalji çok farklý irtifalarda
görülebilmekte ve ortaya çýktýðý irtifa
düzeyi deðiþmedikçe sabit þiddette
devam etmektedir. Aðrýnýn þiddeti
irtifa yükseldikçe artýþ, irtifa düþtükçe
azalma eðilimindedir. Barodontaljinin þiddeti ve aðýz saðlýðýna verdiði
zarar barometrik basýnca maruz kalý-
nan süre ile doðru orantýlýdýr.
Baþladýðý irtifanýn altýna inildiðinde
aðrý kendiliðinden kaybolur (1,5). Bu
nedenle, özellikle yüksek perforTablo I. Barodontalji anamnez veri formu sonuçlarý (Muayene/anamnez takip formu)
______________________________________________________________________________
Toplam uçuþ sayýsý 10651 %
______________________________________________________________________________
Tespit edilen barodontalji sayýsý 32 0.3
______________________________________________________________________________
Üst çene anteriyor 1 3
Aðrýnýn lokalizasyonu Üst çene posteriyor 16 50
Alt çene anteriyor 3 9
Alt çene posteriyor 12 38
______________________________________________________________________________
Orta - 0
Aðrýnýn þiddeti Þiddetli 8 25
Çok þiddetli 24 75
______________________________________________________________________________
0-1500 m 4 13
Aðrýnýn oluþtuðu tahmini irtifa 1500-3000 m 21 65
3000-5000 m 7 22
______________________________________________________________________________
1-10 dk 5 16
Aðrýnýn süresi 10-20 dk 17 53
20 dk ve üzeri 10 31
______________________________________________________________________________
Çürük 5 16
Pulpitis 7 22
Periapikal enfeksiyon 5 16
Nekroz/gangren 2 6
Aðrýnýn nedeni Derin dolgu 1 3
Dolgu altýnda sekonder çürük 9 28
Eskimiþ/hatalý kuron 1 3
Dental kist - 0
Sinüzit 2 6
______________________________________________________________________________4 · Mart 2007 · Gülhane TD Sipahi ve ark.
manslý savaþ uçaklarýnda görev yapan
uçucu personel açýsýndan, barodontaljinin öneminin anlaþýlmasý, barodontaljiden korunma yollarýnýn bilinmesi ve neden olan diþsel etkenin
vakit geçirilmeksizin tedavi edilmesi
hayati önem taþýmaktadýr. Uçuþ
görevinin büyük dikkat, yoðun konsantrasyon ve açýk bilinç gerektirdiði
göz önüne alýndýðýnda, uçuþ sýrasýnda
yaþanacak þiddetli bir diþ veya baþ
aðrýsýnýn pilotu olumsuz yönde etkileyeceði ortadadýr. Saðlýklý bir aðýzda
barodontaljiye yakalanma riski olmadýðý gerçeðinden hareketle, uçucu
personele verilen aðýz ve diþ saðlýðý
hizmetinin önemi ve bu hizmetin
nitelikli olmasý gerektiði gerçeði
ortaya çýkmaktadýr. Uluslar-arasý Diþ
Hekimliði Federasyonu (FDI) dalgýçlara, denizaltý mürettebatýna ve
özellikle jet pilotlarýna yönelik olarak
periyodik muayene ve yýllýk "checkup" önermekte, diðer insanlara da
anestezili diþsel tedavilerin üzerinden
24 saat geçmeden ve aðýz içi bir cerrahi iþlemin üzerinden 7 gün geçmeden dalýþ yapmamalarýný ve basýnç
regülatörü bulunmayan uçaklarda
uçmamalarýný tavsiye etmektedir (1).