Diyabetik hastalarda retinopati gelişimine etki eden risk faktörlerinin değerlendirilmesi: çok merkezli çalışma (Türkiye'de Diyabetik Retinopati Epidemiyolojisi Araştırma Grubu)

PDF Dosyası: 

arastirmax_2345_pp_94-100.pdf

Giriþ
Ýnsülinin 1922 yýlýnda bulunmasý
ve diðer antidiyabetik ilaçlarýn tedavide kullanýlmaya baþlanmasý ile diyabetes mellitus (DM) hastalarýnýn
* Edremit Asker Hastanesi
** GATA Göz Hastalýklarý AD
***GATA Halk Saðlýðý AD
Bu çalýþma, baþlangýç olarak Prof Tbp Tuðg.
M.Zeki Bayraktar baþkanlýðýnda TOD Retina birimi tarafýndan planlanmýþtýr.
Bu çalýþmanýn bazý parametreleri, 4-8 Ekim
2003 tarihindeki Türk Oftalmoloji Derneði
XXXVII. ulusal kongresinde sunulmuþtur.
Bu çalýþma, Dr Ahmet Taþ'ýn uzmanlýk tezi
verilerinden yararlanýlarak hazýrlanmýþtýr.
Ayrý basým isteði: Dr. Üzeyir Erdem,
GATA Göz Hastalýklarý AD, Etlik-06018,
Ankara
E-mail: erdemuzeyir@hotmail.com
Makalenin geliþ tarihi: 27.12.2005
Kabul tarihi: 06.06.2006
Gülhane Týp Dergisi 2006; 48: 94-100
ARAÞTIRMA
© Gülhane Askeri Týp Akademisi 2006
Özet
Çok merkezli bu çalýþmada Türkiye'deki diyabetik hastalarda retinopati prevalansý ve retinopati geliþimine etkili risk faktörlerinin belirlenmesi amaçlandý. Araþtýrma çok
merkezli, kesitsel bir araþtýrma
olarak planlanmýþ, Türk Oftalmoloji
Derneði Týbbi Retina Biriminin, 1996-
1998 yýllarý arasýnda görev yapan
yürütme kurulunun aldýðý karar ile
ön çalýþmalar baþlatýlmýþ, 2000 yýlý
içinde "Türkiye'de Diyabetik Retinopatinin Prevalansý" konulu çok merkezli, kesitsel, periyod prevalans
çalýþmasý 14 ayrý merkezde gerçekleþtirilmiþ ve sonuçlar GATA merkezli olarak toplanmýþtýr. Çalýþmaya alý-
nan 2362 hastada, diyabetik
retinopati (DR) prevalansý %30.5, 30
yaþ altý tanýlý insüline baðýmlý diyabet (IDD) olan 215 hastada %31.2,
insüline baðýmlý olmayan diyabet
(NIDD) olan 47 hastada %27.7, 30 yaþ
ve üstü tanýlý IDD olan 560 hastada
%50.5, NIDD olan 1480 hastada %22.7
olarak bulundu. Otuz yaþ altý tanýlý
hastalarda, diyabet süresinin uzun
olmasý ile erkek cinsiyetin retinopati
geliþmesindeki en önemli risk faktörleri olduðu saptandý. Otuz yaþ ve
üstünde taný alanlarda ise diyabet
süresinin uzun olmasý, düþük vücut
kitle indeksi ve erkek cinsiyet çok
deðiþkenli lojistik regresyon sonuç-
larýna göre risk faktörleri olarak saptandý. Diyabetik hastalarda taný yaþý
ile birlikte risk faktörleri de göz önüne
alýnarak dahiliye ve endokrinoloji
kliniklerinin koordinasyonu ile periyodik retina muayenelerinin planlanmasý
yararlý olacaktýr. Daha geniþ serilerde
daha detaylý çok merkezli çalýþmalarýn
yapýlmasý daha yararlý sonuçlar verecektir.
Anahtar kelimeler: Diyabet, diyabet
epidemiyolojisi, diyabetik maküla
ödemi, diyabet prevalansý, diyabetik
retinopati, risk faktörleri
Summary
Evaluation of the retinopathy risk
factors among diabetic patients: a
multicenter study
We aimed to determine the diabetic
retinopathy prevalence and risk factors among diabetic population in
Turkey in this study. This multicenter,
cross-sectional prevalence study was
started by the preliminary decision of
1996-1998 officials of the Medical
Retina Division of The Turkish
Ophthalmologic Society and held in 14
different centers in the year of 2000.
Data from those centers were collected at the Department of Ophtalmology of Gülhane Military Medical Academy, and analytic and statistical
studies were performed. The prevalence of diabetic retinopathy was
30.5% in 2362 patients included in the
study. It was 31.2% in 215 patients
with insulin-dependent diabetes mellitus, 27.7% in 47 patients with noninsulin-dependent diabetes mellitus
for the patients diagnosed before the
age of 30, 50.5% in 560 patients with
insulin-dependent diabetes mellitus,
22.7% in 1480 patients with noninsulin-dependent diabetes mellitus
for the patients diagnosed after the
age of 30. Duration of diabetes and
male gender were significant risk factors for the development of diabetic
retinopathy in patients diagnosed
before the age of 30. Duration of diabetes, male gender and low body
mass index were significant risk factors for the development of diabetic
retinopathy in patients diagnosed
after the age of 30. Retinal examination should be planned and performed
on the basis of patient age and other
risk factors in the coordination with
endocrinology and internal medicine
clinics. More detailed multicenter
studies should be performed with
larger populations to have more definite results.
Key words: Diabetes, epidemiology of
diabetes, diabetic macular edema,
prevalence of diabetes, diabetic
retinopathy, risk factorsCilt 48 · Sayý 2 · Gülhane TD Diyabetik retinopati geliþimine etki eden faktörler · 95
yaþam süreleri artmýþtýr. Bunun
sonucu olarak DM'un ana komplikasyonlarýndan olan diyabetik retinopati'nin (DR) görülme sýklýðýnda
belirgin bir artýþ olmuþtur.
Dünyada tüm DM hastalarýnýn
oraný %1.5-2.5 olarak bildirilmektedir. Bunlarýn ortalama %25'inde herhangi bir derecede DR mevcuttur.
Diyabetik retinopati, diyabetin en sýk
görülen ve tedavi edilebilir, kronik bir
komplikasyonudur (1). ABD'de çalý-
þan populasyondaki (20-74 yaþ) bir
yýllýk yeni körlüklerin yaklaþýk %12'
sinden sorumludur (2). DR'nin
görülme sýklýðý, baþlýca diyabetin
insüline baðlý olup olmamasý, diyabetin baþlama yaþý ve süresine baðlý
olarak deðiþmektedir. Tüm diyabetiklerin %90'ýndan fazlasýnda yaþamlarýnýn herhangi bir döneminde
retinopati geliþir. Diyabetiklerin diyabetik olmayanlara oranla 25 kat daha
fazla körlük riskine sahip olduklarý
saptanmýþtýr (3).
Solberg ve ark. sigara kullanýcý-
larýndaki göz hastalýklarýný inceledikleri sistematik derlemelerinde; bir
çok çalýþmada, sigaranýn retinopati
riskini artýran etkisinin istatistiksel
olarak önemli düzeyde olduðunu,
fakat bu etkinin büyüklüðünün Odd's
oraný:1.05 gibi küçük olduðunu
bildirmiþtir (4). Benzer þekilde
Muhlhauser, sigara-retinopati iliþ-
kisinin çok kesin olmadýðýný belirtmiþtir (5). Buna karþýn Fonseca ve
ark. diyabetik hastalarýn tedavi ve takibinde kontrol edilmesi gereken risk
faktörü olarak sigarayý belirtmiþlerdir
(6).
Alkol kullanýmý ve diyabetik
retinopati geliþimi arasýndaki iliþkiyi
inceleyen uzun süreli, iki kohort
araþtýrmasýndan birinde alkol kullaný-
mý ve diyabetik retinopati arasýnda
iliþki saptanmadýðý, diðerinde ise
günde 3 kadehten fazla alkol kullananlarda diyabetik retinopati geliþ-
me riskinin 1.43 kat fazla bulunduðu
bildirilmiþtir (7).
Framingham grubunun 52-85 yaþ
popülasyonunda yaptýðý çalýþmada,
DR prevalansý, 52-64, 65-74 ve 75-85
yaþ arasý gruplarda sýrasýyla %2.1,
%2.9 ve %7.0 olarak bulunmuþ, tüm
gruplar gözönüne alýndýðýnda da
%3.1 olarak tespit edilmiþtir (8).
Kahn ve Bradley'in benzer çalýþ-
masýnda, 55-64, 65-74 ve 75 yaþ ve
üzeri gruplarda, DR prevalansý sýrasýyla %1.9, %2.8 ve %3 olarak bildirilmiþtir (9).
Diyabetik retinopati ile ilgili epidemiyolojik veriler, hastalýðýn toplum
içinde daha planlý taranmasýný, tedavinin zamanýnda ve yeterli þekilde
yapýlmasýný, tedavide yeni geliþmeler
saðlayacak çalýþmalarýn daha planlý ve
etkili olmasýný saðlayacaktýr. Türkiye'de DR'nin epidemiyolojisi hakkýnda Taþ ve ark.nýn 2000 yýlýnda, 2362
hastayý inceledikleri, çok merkezli,
kesitsel çaýlþmada DR prevalansý
%30.5 olarak bulunmuþtur. Otuz yaþ
altý tanýlý insüline baðýmlý diyabet
(IDD) olan 215 hastada %31.2, insü-
line baðýmlý olmayan diyabet
(NIDD) olan 47 hastada %27.7, 30
yaþ ve üstü tanýlý IDD olan 560 hastada %50.5, NIDD olan 1480 hastada
%22.7 olarak bulunduðu bildirilmiþtir (10).
Bu çok merkezli çalýþmada Türkiye'de diyabetik retinopati geliþimine
etki eden risk faktörlerini ortaya koymayý amaçladýk.
Gereç ve Yöntem
Bu çalýþma, epidemiyolojik bir
araþtýrma olup Türk Oftalmoloji
Derneði Retina Biriminin 1998 yýlýnda görev yapan yürütme kurulu
tarafýndan planlanmýþ, GATA Göz
Hastalýklarý AD, bu çok merkezli
çalýþmanýn ana koordinatörlüðünü
yapmýþtýr.
Çalýþma baþlangýcýnda, bu merkezlerin sayýsý 22 olarak belirlenmiþ,
ancak çalýþma bunlardan 14 tanesinde
gerçekleþtirilmiþtir. Belirlenmiþ olan
bu merkezlere ana koordinatör
merkez olan GATA Göz Hastalýklarý
AD tarafýndan hasta takip formlarý
mektup ile gönderilmiþ ve sonuçlar
mektup ile alýnmýþtýr. Çalýþma,
Türkiye'deki tüm bölgeleri kapsayacak þekilde planlanarak belirli bir bölgenin sonucu etkilemesine engel
olunmaya çalýþýlmýþtýr.
Çalýþma, 1 Ocak 2000-31 Aralýk
2000 tarihleri arasýnda gerçekleþtirilmiþ kesitsel, çok merkezli, periyod
prevalansý saptamaya yönelik bir
çalýþmadýr. Fundus fotoðraflamasý ve
fundus floresein anjiografi (FFA)
imkanýna sahip göz hastalýklarý kliniði
ile diyabetli hastalarýn takibini yapabilen baðýmsýz endokrinoloji klini-
ðine sahip merkezler birlikte çalýþma
kapsamýna alýnmýþtýr.
Belirtilen süre içinde endokrinoloji kliniðine baþvuran ve daha
önceki tarihlerde yeni diyabet tanýsý
konulmuþ tüm hastalar için DR'nin
prevalansý araþtýrýlmýþtýr. Göz klini-
ðinde tanýsý konulduktan sonra
endokrinoloji kliniklerine gönderilen
hastalar da çalýþmaya dahil edilmiþtir.
Çalýþmaya katýlan 14 merkezde,
toplam 2388 hastadan kayýtlarý uygun
bulunan 2362 hastanýn 4706 gözü
deðerlendirilmeye alýndý (dokuzu sað
göz, dokuzu sol göz olmak üzere 18
göz fitizis bulbi, evisserasyon ameliyatý ya da fundus muayenesine engel
olan optik ortam kesafeti nedeniyle
deðerlendirilemedi).
Endokrinoloji kliniklerine ilk kez
baþvuran ya da göz hastalýklarý kliniðinden endokrinoloji kliniklerine
gönderilen hastalarýn; yaþý, doðum
yeri, cinsiyeti, diyabet süresi, boyu,
kilosu, sigara ve alkol kullanma durumu ve diyabetin tedavi þekli her hasta
için önceden hazýrlanan hasta kayýt
formlarýna iþlendikten sonra, hastalar
oftalmolojik muayene için göz hastalýklarý kliniklerine gönderildiler.
Risk faktörleri;
Sigara ve alkol kullanma durumu;
0-hiç yok,
1-býrakmýþ,
2-arada sýrada,
3-düzenli, þeklinde alt kategorilere ayrýldý. Ýstatistiksel analiz sürecinde kiþiler hiç kullanmamýþ olanlar
ve daha önce veya halen kullananlar
olarak yeniden gruplandý.
Diyabet tedavi þekli;
1-diyet
2-oral
3-insülin, alt gruplarý þeklinde
tanýmlandý.
Oftalmolojik muayenede; anam-96 · Haziran 2006 · Gülhane TD Taþ ve ark.
nez ve standart aydýnlatmada Snellen
eþeli ile tashihli en iyi görme keskinlikleri alýndý. Pupil dilate edilmeden
önce kornea hastalýklarý, rubeozis
iridis, pupil dilate edildikten sonra da
lens kesafeti, vitre patolojileri ve diðer
olasý hastalýklar açýsýndan ön segment
muayenesi yapýldý. Daha sonra stereoskopik fundus muayenesi yapýlarak
diyabetik retinopati, diyabetik makü-
lopati ve ayrýca optik nöropati, optik
atrofi, koriyoretinit skarý gibi olasý
diðer arka segment bulgularý kaydedildi. DR tanýsý koymada stereoskopik fundus muayenesi ana yöntem olarak kullanýldý. Gerekli olgularda fundus fotoðrafý ve FFA'ya
baþvuruldu. Her hastada FFA uygulamasý zorunlu kýlýnmadý.
Diyabetik retinopati ve makülopati, aþaðýdaki gibi tanýmlandý.
Diyabetik retinopati:
0- yok
1-Nonproliferatif diyabetik
retinopati (NPDR) Toplam DR
2- Proliferatif diyabetik
retinopati DR
Diyabetik makülopati:
0- yok
1- klinik olarak anlamsýz
maküla ödemi
2- klinik olarak anlamlý Toplam MÖ
maküla ödemi
3- diffüz maküla ödemi
Çalýþmaya katýlan hastalar iki
gruba ayrýldý.
Grup A: 30 yaþ altýnda diyabet
tanýsý konan
1. IDD olanlar
2. NIDD olanlar
Grup B: 30 yaþ ve üstünde diyabet
tanýsý konan
1. IDD olanlar
2. NIDD olanlar
Verilerin deðerlendirilmesinde
SPSS 10.0 ve EPI INFO istatistik
programlarý kullanýldý. Ýstatistiksel
analiz için Pearson ki-kare ve
Fisher'in kesin ki-kare testleri uygulandý. Sadece 30 yaþ ve üstü IDD ve
NIDD olan hastalarýn taný yaþý, diyabet süresi, muayene yaþý ve VKÝ
açýsýndan karþýlaþtýrýlmasýnda baðýmsýz gruplar için t-testi; retinopati
geliþmesinde incelenen risk faktörlerinin hangisinin ya da hangilerinin
daha fazla etkili olduðunu saptamak
için lojistik regresyon analizi kullanýldý. Ýstatistiksel önemlilik testlerinde çift yönlü test sonuçlarý kullanýldý, p<0.05 olan deðerler istatistiksel olarak önemli kabul edildi.
Bulgular
Tüm hastalarda yaþ ortalamasý
52.6±13.9 yýl (aralýk 3-88, ortanca
54.0), kayýtlarý bulunan 2236 hastada
boy ortalamasý 1.63±0.09 metre
(aralýk 1.00-1.97, ortanca 1.63), kayýtlarý bulunan 2250 hastada kilo ortalamasý 72.7±13.7 kg (aralýk 14-140,
ortanca 72) olarak bulundu. Tüm
hastalarýn 1047'si (%44.3) erkek,
1315'i (%55.7) kadýndý. Erkek ve
kadýnlarda sýrasýyla yaþ ortalamasý
51.5±14.2 yýl (aralýk 3-88, ortanca
53) ve 53.4±13.6 yýl (aralýk 3-87,
ortanca 55), boy ortalamasý 1001
erkekte 1.70±0.08 metre (aralýk 1.01-
1.97, ortanca 1.70), 1235 kadýnda
1.58±0.07 metre (aralýk 1.00-1.83,
ortanca 1.58), kilo ortalamasý 1006
erkekte 75.1±13.2 kg (aralýk 17-140,
ortanca 75), 1244 kadýnda 70.8±13.8
kg (aralýk 14-137, ortanca 70) idi.
Otuz yaþ altý tanýlý ve 30 yaþ ve üstü
tanýlý hastalarýn özellikleri Tablo I'de
gösterilmiþtir.
Çalýþma kapsamýndaki tüm hastalarda toplam DR (ileri derecede
retinopati olan göz alýnarak) prevalansý %30.5, MÖ prevalansý %14.2
oranýnda bulundu. Toplam DR
prevalansý erkeklerde kadýnlara oranla
daha yüksek bulundu (p=0.031)
Toplam MÖ prevalansý erkeklerde
%14.4, kadýnlarda %13.9 oranýnda
olup, istatistiksel farklýlýk gözlenmedi
(p=0.766). PDR prevalansý erkek ve
kadýnlarda %5.4 oranýnda bulundu.
Grup A bulgularý: Otuz yaþ altý
tanýlý IDD ve NIDD olan hasta gruplarýnda sýrasýyla toplam DR prevalansý %31.2 ve %27.7, PDR prevalansý %6.5 ve %12.8, toplam MÖ
prevalansý %11.2 ve %17.1, diffüz
MÖ prevalansý %2.3 ve %8.5 oranlarýnda bulunmuþ olup, iki grup
arasýnda istatistiksel farklýlýk saptanmadý (p>0.05). IDD olan hasta
grubunda toplam DR ve toplam MÖ
prevalansý erkeklerde, kadýnlara göre
istatistiksel olarak anlamlý oranda
yüksek bulundu (p=0.002). Ayný
grupta PDR prevalansý erkeklerde
%9.6, kadýnlarda %3.0 olup, istatistiksel olarak anlamlý farklýlýk saptanmadý
(p=0.266).
Otuz yaþ altý tanýlý IDD olan
hastalardan yeni taný konanlarda DR
izlenmedi.
Otuz yaþ altý tanýlý hastalarda
toplam DR ve toplam MÖ prevalansý
sýrasýyla hiç sigara içmeyenlerde
%26.3 ve %11.7, býrakmýþ olanlarda
%50 ve %35, arada sýrada içenlerde
%54.5 ve %9.1, düzenli içenlerde
%33.9 ve %8.5 olup, oranlar arasýndaki farklýlýk, DR ve MÖ'nin her ikisi
için de istatistiksel olarak anlamlý
bulundu (p<.05). Bununla birlikte
hiç içmeyenlerin dýþýndaki 3 grupta
hasta sayýsý az olduðu için bu 3 gruptaki hastalar sigara içenler þeklinde tek
grup yapýldýðýnda toplam DR %40,
toplam MÖ %14.4 oranýnda bulundu. Bu durumda sigara içenler ve
içmeyenler þeklinde istatistiksel analiz yapýldýðýnda sigara içme ile toplam
DR prevalansý arasýnda pozitif bir iliþ-
Tablo I. Otuz yaþ altý ve 30 yaþ ve üstü tanýlý hastalarýn yaþ, boy ve kilo özellikleri
______________________________________________________________________________
Ortalama Ortalama Ortalama
yaþ±SS boy±SS (m) kilo±SS
n (Aralýk, Ortanca) n (Aralýk, Ortanca) n (Aralýk, Ortanca)
______________________________________________________________________________
30 yaþ ve
altý tanýlý IDD 259 27.11±11.2 259 1.64±0.13 259 62.07±15.09
(3-70, 25) (1.00-1.97, 1.63) (44-124, 63)
30 yaþ ve
üstü tanýlý NIDD 2097 55.80±10.52 2097 1.63±0.13 2097 74.16±12.89
(30-88, 55) (1.22-1.96, 1.63) (47-140, 73)
______________________________________________________________________________Cilt 48 · Sayý 2 · Gülhane TD Diyabetik retinopati geliþimine etki eden faktörler · 97
ki (p=0.023) bulundu, ancak toplam
MÖ prevalansý ile anlamlý bir iliþki
(p=0.525) bulunamadý. Alkol kullanma durumu ile toplam DR ve toplam
MÖ arasýndaki iliþki incelediðinde,
gerek 4 farklý grup, gerek içenler ve
içmeyenler þeklinde 2 grup þeklinde
olsun, istatistiksel olarak anlamlý pozitif bir iliþki görülmedi (p>0.05)
(Tablo II).
Otuz yaþ altý tanýlý hastalarda
retinopati geliþimine etki eden faktörler geriye doðru elemeli lojistik
regresyon analizi ile deðerlendirildiðinde sonuç modelde diyabet süresi (OR=1.166, %95 GA= 1.112-
1,.223) ve sigara kullanýmý (OR=
1.827, %95 GA=0.969-3.444) yer
almýþtýr. Ayný yaþ grubunda makü-
lopati riski için ise cinsiyet
(OR=0.278, %95 GA=0.111-0.695
kadýnlarýn erkeklere göre riski) ve
diyabet süresi (OR=1.079, %95
GA=1.036-1.123) sonuç modelde yer
almýþtýr (Tablo II).
Grup B bulgularý: Otuz yaþ ve üstü
tanýlý grupta NIDD olanlarýn %77.3'ü
ile IDD olanlarýn %49.5'inde diyabetik retinopati görülmedi. DR ve
MÖ prevalanslarý, IDD olanlarda
NIDD olanlara oranla belirgin olarak
daha fazla görüldü. IDD ve NIDD
olan gruplarda toplam DR prevalansý
sýrasýyla %50.5 ve %22.7, PDR
prevalansý %11.2 ve %2.8, toplam
MÖ prevalansý %27.0 ve %9.7 olup
iki grup arasýndaki farklýlýklarýn istatistiksel olarak anlamlý olduðu saptandý (p=0.001). IDD olan hasta
grubunda toplam DR ve toplam MÖ
prevalansý erkeklerde kadýnlara oranla
daha yüksek iken, PDR prevalansý
kadýnlarda daha yüksek oranda
görüldü, ancak cinsiyetler arasý bu
farklýlýklar istatistiksel olarak anlamlý
bulunmadý (p>0.05). NIDD olan
grupta toplam DR prevalansý erkeklerde daha yüksek iken, PDR ve
toplam MÖ prevalansý kadýnlarda
daha yüksek izlendi, ancak IDD
grubunda olduðu gibi cinsiyetler arasý
istatistiksel anlamlý farklýlýk saptanmadý (p>0.05).
Otuz yaþ ve üstü tanýlý IDD olan
hastalarda toplam DR ve toplam MÖ
prevalans oranlarý ile sigara ve alkol
kullanma arasýnda pozitif bir iliþki
bulundu (p<0.05). Bununla birlikte
hiç içmeyenlerin dýþýndaki 3 grupta
hasta sayýsý az olduðu için, bu 3 gruptaki hastalar içenler þeklinde tek
olarak gruplandýðýnda, sigara içmeyenlerde toplam DR %53.6, toplam
MÖ %28.7 iken, içenlerde sýrasýyla
%40.4 ve %17.2 idi. Alkol kullanmayanlarda toplam DR %50.8,
toplam MÖ %25.6 iken, kullananlarda sýrasýyla %33.4 ve %13 oldu ve
gerek sigara gerekse alkol kullanma
durumu için oluþturulan bu 2 grup
arasýnda istatistiksel olarak farklýlýk
olmadýðý görüldü (p>0.05).
Otuz yaþ ve üstü tanýlý hastalarda
retinopati geliþimine etki eden faktörler tek deðiþkenli lojistik regresyonda
incelendiðinde, diyabet süresinin riski istatistiksel olarak önemli düzeyde
artýrdýðý ve vücut kitle indeksinin
azalttýðý bulundu. Ayný yaþ grubunda
makülopati riskini ise vücut kitle
indeksinin istatistiksel olarak önemli
düzeyde azalttýðý, diyabet süresinin
ise artýrdýðý bulundu (Tablo II).
Otuz yaþ ve üstü tanýlý hastalarda
retinopati geliþimine etki eden faktörler geriye doðru elemeli lojistik
regresyon analizi ile deðerlendirildiðinde sonuç modelde cinsiyet
(OR=0.743, %95GA=0.591-0.934
kadýnlarýn erkeklere göre), diyabet
süresi (OR=1.167, %95 GA=1,146-
1,188), vücut kitle indeksi
(OR=0.963, %95 GA=0.939-0.987)
yer almýþtýr. Ayný yaþ grubunda
makülopati riski için ise diyabet süresi (OR=1.120, %95 GA=1.100-
1.141) ve vücut kitle indeksi
(OR=0.962, %95 GA=0.933-0.991)
sonuç modelde yer almýþtýr (Tablo
II).
Tartýþma
Çalýþmamýzda en yüksek retinopati oranlarý 30 yaþ ve üstü tanýlý IDD
olanlarda görüldü. En düþük oranlar
Tablo II. Araþtýrma grubunda diyabetik retinopati ve maküla ödemi geliþmesine etki eden risk
faktörlerinin tek deðiþkenli lojistik regreyon ile analizi
_______________________________________________________________________________
Diyabetik retinopati Maküla ödemi
Özellik Odds oraný (%95 GA) Odds oraný (%95 GA)
_______________________________________________________________________________
30 yaþ altý
_______________________________________________________________________________
Cinsiyet
Erkek R R
Kadýn 0.673 (0.397-1.141) 0.378 (0.169-0.849)
Diyabet süresi (yýl) 1.166 (1.112-1.221) 1.074 (1.033-1.116)
VKÝ (kg/m2
) 1.032 (0.972-1.095) 1.017 (0.935-1.105)
Sigara
Yok R R
Var 1.867 (1.086-3.209) 1.275 (0.602-2.699)
Alkol
Yok R R
Var 1.455 (0.629-3.365) 1.279 (0.411-3.976)
_______________________________________________________________________________
30 yaþ ve üstü
_______________________________________________________________________________
Cinsiyet
Erkek R R
Kadýn 0.846 (0.701-1.020) 1.058 (0.826-1.354)
Diyabet süresi (yýl) 1.171 (1.151-1.191) 1.129 (1.109-1.149)
VKÝ (kg/m2
) 0.943 (0.923-0.964) 0.945 (0.918-0.973)
Sigara
Yok R R
Var 0.873 (0.718-1.062) 0.813 (0.626-1.056)
Alkol
Yok R R
Var 1.172 (0.901-1.524) 1.341 (0.965-1.864)
_______________________________________________________________________________
VKÝ: vücut kitle indeksi
R: referans grup98 · Haziran 2006 · Gülhane TD Taþ ve ark.
ise 30 yaþ ve üstü tanýlý NIDD olanlarda görülürken, 30 yaþ altý tanýlý
IDD olan hasta grubundaki oranlar
diðer iki grubun oranlarý arasýnda yer
aldý.
Otuz yaþ altý tanýlý hastalarýmýzdaki retinopati oranlarý literatürde benzer gruplarda bildirilen retinopati
oranlarýna göre, genellikle düþük
bulunmuþtur. Tip 1 diyabetlilerde
Avusturalya'da Constable ve ark.
%33, Ýzlanda'da Danielsen ve ark.
%34 (11), Danimarka'da Sjollie %48,
Nielsen %66 (12,13), Ýsviçre'de
Teuscher ve ark. %51 (14), Ýsveç'de
Jerneld %56-65 (1), WESDR grubu
%71 (15) oranlarýnda bildirmiþlerdir.
Bizim çalýþmamýzda 30 yaþ altý tanýlý
IDD olan hastalarýmýzda toplam DR
prevalansý %31.2 olarak bulunmuþ-
tur.
Otuz yaþ altý tanýlý diyabetlilerde
diyabetin süresi ile DR arasýnda istatistiksel olarak anlamlý çok yakýn bir
iliþki tespit edildi. WESDR grubuna
göre; 30 yaþ altý tanýlý IDD olan hastalarda DR prevalansý, diyabet süresi iki
yýldan daha az olanlarda %2, beþ yýldan daha az olanlarda %17, 15 yýl ve
daha fazla olanlarda %97.5'dur. PDR,
beþ yýldan daha az süre diyabeti olanlarda görülmezken, diyabet süresi 10
yýl olanlarda %4, 15 yýl olanlarda %25
ve 35 yýl olanlarda %67 oranýnda
izlenmiþtir. Diyabet süresi 35 yýldan
fazla olanlarda, PDR prevalansý
düþmektedir. Çalýþmamýzda ise 5 yýldan az diyabeti olanlarda DR görülmezken, 5-9 yýl olanlarda %28, 10-14
yýl olanlarda %44, 15-19 yýl olanlarda
%75 oranýnda görüldü. PDR 10 yýldan daha az diyabeti olanlarda
görülmezken, 15-19 yýl olanlarda
%29.2 oranýnda görüldü. Yirmi yýldan
daha uzun diyabeti olan hastalarýmýzda oranlar hafif düþük olup toplam
DR %72.2 ve PDR %11.1 oranlarýnda
görüldü. Bu sonuç, 20 yýldan daha
uzun diyabet sürelerinin retinopati
üzerine etkilerinin daha büyük olmadýðý þeklindeki gözlemlerle uyuþmaktadýr (16). Bu veriler ýþýðýnda, 30 yaþ
altýnda taný konan diyabetli hastalarda
rutin oftalmolojik muayenelerin 4-5
yýldan daha fazla geciktirilmemesi
gerektiði söylenebilir.
Otuz yaþ altý tanýlý IDD olan
erkeklerde bulunan retinopati ve
maküla ödem oranlarý kadýnlardan
anlamlý oranda yüksek saptandý.
Erkeklerde toplam DR %37.4, kadýnlarda %24 olarak bulundu. WESDR
grubu da benzer sonucu bildirmiþ ve
erkeklerde prevalansýn daha yüksek
olmasýnýn nedeninin bilinmediðini
ifade etmiþtir (15). Biz de bu farký
izah edecek bir neden bulamadýk.
Otuz yaþ altý tanýlý IDD olan hasta
grubunda sigara içilmesi ile DR
arasýnda pozitif bir iliþki bulundu,
ancak diðer risk faktörlerinin etkisi
elimine edildikten sonra tek baþýna
anlamlý bir faktör olarak saptanmadý.
Bu konudaki kaynaklarýn büyük
çoðunluðu ile sonuçlarýmýz uyumlu
bulundu (17,18).
Alkol kullanýmýnýn diyabetik
hastalarda komplikasyon geliþimine
etkisi daha az çalýþýlmýþtýr. Howard ve
ark. konu hakkýnda yaptýklarý sistematik derlemelerinde çalýþmalarýn bir
çoðunda alkolün etkisi bulunmadýðý
veya çok az etkisi olduðu sonucunu
bildirmiþlerdir. Alkol kullanýmý ile
retinopati arasýnda anlamlý bir iliþki
bulunmadý. Bu bulgumuz da, yine
literatürlerin çoðunluðunun bildirdiði sonuçlar ile aynýdýr (19-21).
Otuz yaþ ve üstü tanýlý grupta
retinopati geliþmesi üzerine etkili en
güçlü risk faktörleri diyabetin süresi
ve insüline baðýmlýlýk olarak saptandý.
IDD olan hastalardan 0-4 yýl diyabeti
olanlarda DR prevalansý %18.7 iken,
15 yýldan fazla diyabeti olanlarda
%77.6, ayný diyabet süresine sahip
NIDD olanlarda ise sýrasýyla %9.7 ve
%57.1 olarak bulundu. IDD olan
hastalardaki retinopati oranlarý,
NIDD olanlardan yaklaþýk 2.5 katý
daha fazla görüldü (p=0.0000).
Ýnsülin kullanýlmasýna gerek duyulan
durumlarda etiyopatogenez þemasýnda, retinanýn öncelikle etkilenen dokular arasýnda olduðu düþünülebilir.
Otuz yaþ ve üstü tanýlý hastalarda
taný yaþý küçüklüðü ve VKÝ'nin düþük
olmasý ile retinopati sýklýðý arasýnda
pozitif iliþki saptandý. Bu bulgularýmýz WESDR grubunun sonuçlarý
ile uyumlu bulunmuþtur (22).
Otuz yaþ ve üstü tanýlý hastalarda
IDD ve NIDD olan her iki grupta da
30 yaþ altý tanýlý IDD olan gruptaki
gibi, yayýnlarýn çoðunda bildirilenlerle uyumlu þekilde sigara ve alkol kullanýlmasý ile retinopati arasýnda iliþki
bulunmadý.
Bir çok araþtýrmacý sigaranýn
retinopati riskini artýrdýðýný bildirmesine karþýn aradaki iliþki çok açýk
deðildir. Tip 2 diyabetli hastalarda
sigara kullanýmýnýn retinopati riskini
çok az da olsa artýrdýðý yönünde
yayýnlar bulunmakla birlikte, bizim
çalýþmamýzda olduðu gibi istatistiksel
olarak önemli düzeyde fark bulamayan çalýþmalar da bulunmaktadýr
(23,24). Alkol kullanýmýnýn diyabetik
hastalarda retinopati riskini artýrdýðýný
bildiren yayýnlara karþýn, bizim çalýþ-
mamýzda böyle bir iliþki bulunmamýþtýr. Alkol kullananlar arasýnda
sigara kullanýmýnýn da daha sýk olmasý
bu tür bir iliþkinin incelenmesinde
yanlýlýða neden olabilir.
Otuz yaþ ve üstü tanýlý hastalarda
yeni diyabet tanýsý konduðu sýrada da
retinopati (%9.8) saptandýðý için, ilk
diyabet tanýsý konduðu zaman hastalara fundoskopik muayene yapýlmasý,
retinopatinin erken tanýnmasý için
önemlidir. Rutin oftalmoskopik muayene programýnda, 30 yaþ ve üstünde
taný konan grupta, taný yaþý küçük
olanlarda retinopati sýklýðýnýn daha
fazla olduðunun gözönüne alýnmasý
da ayný nedenle önemlidir.
Otuz yaþ altý tanýlý IDD olan
hastalarda diyabetin süresinin uzun,
taný yaþýnýn küçük olmasý ve erkek
cinsiyet ile MÖ prevalansý arasýnda
anlamlý bir iliþki bulundu. Sýfýr-4 yýl
arasý diyabeti olanlarda %1.4 iken, 20
yýlýn üzerinde diyabeti olanlarda
%27.8 oranýnda görüldü. Otuz yaþ ve
üstü tanýlý olanlarda ise diyabet
süresinin uzun olmasý, tedavide
insülin kullanýlmasý, taný yaþýnýn
küçük olmasý ve VKÝ'nin %25 persentilden küçük olmasý ile anlamlý bir
iliþki saptandý. Otuz yaþ ve üstü tanýlý
IDD olan hastalarda 0-4 yýl arasý diyabeti olanlarda MÖ prevalansý %7.8
iken, 15 yýldan fazla diyabeti olanlar-Cilt 48 · Sayý 2 · Gülhane TD Diyabetik retinopati geliþimine etki eden faktörler · 99
da %46, ayný diyabet süresine sahip
NIDD olanlarda sýrasýyla %3.4 ve
%27.7 olarak bulundu.
Otuz yaþ altý tanýlý IDD olan tüm
hastalar ile 30 yaþ ve üstü tanýlý hastalarýmýzdan 15 yýldan az diyabeti olanlardan, muayene sýrasýndaki yaþý
büyük olanlarda, MÖ prevalansý, ayný
diyabet süresine sahip daha küçük
yaþtakilere oranla yüksek bulunmuþ-
tur. Bunun muhtemel nedeninin
vasküler yapýlardaki yaþlýlýða baðlý
bozulmalar olabileceði düþünülmüþ-
tür.
Lojistik regresyon analizi ile diðer
faktörlerin etkinliði elimine edilerek
her bir risk faktörünün tek baþýna DR
geliþmesi üzerindeki etkisi incelendiði zaman, 30 yaþ altý tanýlý IDD
olan hastalarda sadece diyabet süresinin uzunluðu (p=0.00001) ile erkek
cinsiyet (p=0.0382) risk oluþtururken, 30 yaþ ve üstü tanýlý hastalarda ise diyabet süresinin uzun olmasý
(p=0.00001), erkek cinsiyet (p=
0.0116) ve VKÝ'nin düþük olmasý
(p=0.0212) retinopati geliþmesi üzerinde etkili risk faktörleri olarak saptanmýþtýr.
Araþtýrma grubunda çok deðiþ-
kenli analizler sonucunda gerek sigara
kullanýmý gerekse alkol kullanýmýnýn
retinopati riskini istatistiksel olarak
önemli düzeyde artýrmadýðý bulunmuþtur. Her iki faktör için de literatürdeki çalýþmalarda farklý sonuçlar
bulunmaktadýr. Alkol kullanýmýnýn
diyabetik hastalarda retinopati riskini
artýrdýðýný bildiren yayýnlara karþýn
bizim çalýþmamýzda böyle bir iliþki
bulunmamýþtýr. Alkol kullanýmýnýn
etkisinin sigara etkisinden arýndýrýlmasý güçlüðü, bu iliþkinin incelenmesini engellemektedir.
Diyabetik retinopati, bir çok kronik hastalýkta olduðu gibi geliþmiþ
ülkeler için önemli bir saðlýk
sorunudur. Ülkemizde bu hastalýðýn
sýklýðý ve nedenlerine yönelik yeterli
epidemiyolojik çalýþmalar bulunmamaktadýr. Bu ilk çalýþma ile bu alandaki eksikliklerin giderilmeye baþlanacaðý ve gelecek çalýþmalara ýþýk
tutulabileceði düþünülmektektedir.
Teþekkür: Aþaðýda isimleri belirtilen öðretim üyelerinin þahsýnda bu
çalýþmaya katýlan ve destekleyen
merkezlere teþekkür ederiz.
Dr.Seyhan S. Özkan
Dr.Þehnaz Karadeniz
Dr.Gülipek Müftüoðlu
Dr.Leyla Atmaca
Dr.Ýhsan Öðe
Dr.Meral Or
Dr.Ertuðrul Mirza
Dr.Jale Menteþ
Dr.Ülkü Özkahya