Türkiye'de evli erkeklerin aile planlaması yöntemlerini kullanmalarını etkileyen faktörler

PDF Dosyası: 

arastirmax_2339_pp_63-69.pdf

Giriþ
Aile planlamasý kavramý ve gebeliði önleyici yöntemler ile ilgili olarak
son yýllarda önemli geliþmeler olmuþ-
tur. Aile planlamasý, bütün çiftlerin
ve bireylerin istedikleri sayýda çocuða
sahip olma ve doðumlarýn arasýný
açmaya serbestçe ve sorumluca karar
vermeleri ve bu amaçla bilgi, eðitim
ve araçlara sahip olmalarý olarak
tanýmlanmaktadýr (1).
Aile planlamasý, temel saðlýk
hizmetleri içerisinde önemli bir yere
sahiptir. Gebeliði önleyici yöntemlerin yeterli düzeyde kullanýlmadýðý
durumlarda, pek çok saðlýk ve sosyal
sorunu beraberinde gelmektedir.
Günümüzde var olan her dört gebelikten bir tanesi istenmemektedir.
Ýstenmeyen bu gebeliklerin önemli
bir kýsmý ise, isteyerek düþükle sonlanmaktadýr. Düþüklerin de üçte biri
saðlýklý olmayan koþullarda gerçekleþmekte ve yaklaþýk her gün 500
anne adayý hayatýný yitirmektedir (2).
Ýstenmeyen gebelikler sonrasýnda
meydana gelen doðumlar, aile bireyleri ve doðan çocuk açýsýndan baþta
psikolojik ve ekonomik olmak üzere
pek çok sorunu beraberinde getirebilir. Daha geniþ kapsamda düþü-
nüldüðünde, bu sorun önemli bir
sosyal ve toplumsal problem olarak
karþýmýza çýkmaktadýr. Bu sorunlarýn
önlenmesi konusunda en temel yaklaþým, aile planlamasý yöntemlerinin
kullanýmýnýn artýrýlmasýdýr.
Günümüzde aile planlamasý yöntemleri "modern" ve "geleneksel"
yöntemler olarak sýnýflandýrýlmaktadýr. Toplumda "modern" aile planlamasý yöntemlerinin kullanýmýnýn
artýrýlmasý konusunda saðlýk çalýþanlarýna önemli sorumluluklar düþmektedir (3,4).
Türkiye Nüfus ve Saðlýk
Araþtýrmasý (TNSA), 1998 yýlýnda
yapýlmýþtýr ve doðurgan yaþtaki
kadýnlarýn gebelik, doðum, gebeliði
önleyici yöntemler, düþükler, cinsel
yolla bulaþan enfeksiyonlar konusundaki bilgilerini kapsayan raporu 1999
yýlýnda yayýmlanmýþtýr. Aile planlamasý hizmetlerinde erkeklerin önemli rolleri olduðu yaygýn bilinen bir
durumdur. Bu nedenle, Hacettepe
Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü
izniyle, araþtýrma kapsamýna alýnan
kadýnlarýn eþlerine ait veri tabaný
temin edilmiþtir. Böylece evli erkeklere ait bilgilerin sunulmasý yoluna
gidilebilmiþtir. Bu çalýþma 1998 yýlýnda yapýlmýþ TNSA kapsamýnda bulunan evli erkeklerin herhangi bir aile
planlamasý yöntemini, modern bir
aile planlamasý yöntemini, kondom
ve geri çekme yöntemini kullanmalarýný etkileyen faktörleri incelemeyi amaçlamýþtýr.
Gereç ve Yöntem
Bu çalýþmada 1998 TNSA kapsamýnda toplanan evli kadýnlarýn
kocalarý ile ilgili veri seti kullanýlmýþtýr (5). Araþtýrma kapsamýnda
örnekleme seçilen 8596 haneden
8059'una ulaþýlmýþtýr (%94). Seçilen
hanelerde, görüþme tarihinden bir
gece önce kalmýþ 15-49 yaþlarý arasýndaki tüm kadýnlar araþtýrma kapsamýnda görüþme için "uygun kadýn"
olarak kabul edilmiþlerdir. Kadýn
görüþmesi için seçilen hanelerin
yarýsýnda, görüþme için seçilen halen
evli kadýnýn kocasý olup, görüþme tarihinden bir gece önce evde kalmýþ, o
hanede yaþayan erkekler ile görüþme
yapýlmýþtýr. Bu hanelerde yaþayan ve
görüþülmesi uygun bulunan 3043
erkeðin 1971'i ile görüþülmüþtür
(%64.8).
Örneklem seçiminde "aðýrlýklandýrma" ve "tabakalandýrma" yöntemleri kullanýlmýþtýr. Tabakalandýrma iþleminde, 1993 Nüfus ve
Saðlýk araþtýrmasýnda kullanýlan 5
bölge coðrafik yakýnlýklarý ve bebek
ölüm hýzlarý göz önüne alýnarak 14 alt
bölgeye ayrýlmýþtýr. Tabakalandýrma
iþlemi sýrasýnda oranlarý ölçüsünde
kentsel ve kýrsal kesimlerin temsiliyetleri saðlanmýþtýr. Aðýrlýklandýrma iþlemi sýrasýnda 14 alt bölgenin
aðýrlýklarý ayrý ayrý hesaplanmýþtýr.
Ayrýca ulaþýlabilen haneler, hane
halkýnýn cevaplama seviyesi, araþtýrma
kapsamýna alýnan evli erkeklerin
tamamlanmýþ anket formu yüzdesi de
göz önüne alýnarak aðýrlýklandýrma
iþlemi yapýlmýþtýr. Sayýsal deðerler
aðýrlýklandýrýlmamýþ, yüzdeler ise
aðýrlýklandýrýlmýþ olarak tablolarda
sunulmuþtur.
Veri giriþi ve analizleri için SPSS
11.5 istatistik programý kullanýlmýþtýr.
Ýleri deðerlendirmeler için analizlerde
lojistik regresyon modeli kullanýlmýþtýr.
Bulgular
Araþtýrma kapsamýna alýnan evli
erkeklere ait bazý sosyo-demografik
özellikler Tablo I'de sunulmuþtur.
Yaþ ortalamasý 37.6±9.4 olan araþtýrma grubunun yaþ ortancasý 37 olarak
saptanmýþtýr.
Araþtýrmaya katýlan evli erkeklerin
%72.9'u 25-49 yaþ grubunda olup,
%10.3'ünün herhangi bir öðrenimi
bulunmamaktadýr. Grubun %38.9'u
ülkenin batý bölgesinde ve %68.3'ü
kentte yaþadýðýný belirtmiþtir.
Katýlýmcýlar arasýnda herhangi bir
sosyal güvenceye sahip olma yüzdesi
65.0'dir. Sosyal Sigortalar Kurumu
(SSK), sahip olunan sosyal güvence
tipleri arasýnda birinci sýrada yer
almýþtýr (Tablo I).
Araþtýrmaya katýlan evli erkeklerden 233'ü, araþtýrma sýrasýnda evliliklerinde istenmeyen gebelik riskleri
olmadýðý için herhangi bir yöntem
kullanmamaktadýrlar. Tablo II ile
ilgili analizlerde bu kiþiler araþtýrmaya
dahil edilmemiþtir.
Araþtýrmaya katýlan evli erkeklerin
%62.6'sý gebeliði önleyici herhangi bir
yöntem kullandýklarýný ifade etmiþ-
lerdir. Yöntem kullandýklarýný ifade
eden erkeklerin kentsel alanda
%41.5'i, kýrsal alanda ise %38.5'i
geleneksel yöntem kullanmaktadýr.
Geleneksel yöntem kullananlar
arasýnda geri çekme yöntemi kentsel
alanda %89.6; kýrsal alanda ise %95.6
ile en sýk kullanýlan yöntemdir.
Gebeliði önleyici yöntem kullananlar arasýnda modern yöntem
kullanma yüzdesi 67.6'dýr. Bu
yüzdeler, kentsel ve kýrsal bölgeler
için sýrasýyla %58.5 ve %61.5 olarak
bulunmuþtur.
Kentsel ve kýrsal alanda, gebeliði
önleyici modern yöntem kullanan
1223 evli erkekten 226'sýnýnCilt 48 · Sayý 2· Gülhane TD Evli erkekler ve aile planlamasý yöntemleri · 65
(%18.4) kondom kullandýðý saptanmýþtýr (Tablo II).
Kentsel bölgede yöntem kullandýklarýný belirtenlerin %41.5'i
geleneksel; %58.5'i ise modern yöntem kullanmaktadýrlar (Tablo II).
Yýllar içinde gebeliði önleyici yöntem kullanma durumundaki deðiþim
incelendiðinde herhangi bir gebeliði
önleyici yöntem kullanma durumunun 1988 yýlýnda %74.9'dan 1998 yý-
lýnda %63.6'ya düþtüðü görülmektedir. Bu dönemde geleneksel yöntemler arasýnda yer alan "geri çekme" ve
"ritim/takvim" yöntemlerinde azalma
tespit edilmiþtir. Modern yöntemler
arasýnda yer alan "RÝA" ve "tüp ligasyonu" kullanýmýnda artýþ görülürken
"kondom" ve "hap" kullanýmýnda
azalma saptanmýþtýr (Tablo III).
On yýllýk dönemde herhangi bir
gebeliði önleyici yöntem kullanýmýnda gerileme olmasýna raðmen, RÝA ve
tüp ligasyonunda saptanan artýþ
önemlidir. Erkeklerin kullandýðý kondom ve geri çekme yöntemlerindeki
azalmanýn nedenlerinin ise ortaya
konulmasý gerekmektedir. Bu nedenle erkeklerin gebeliði önleyici yöntem
kullanýmlarýný etkileyebilecek faktörler deðerlendirilmeye çalýþýlmýþtýr.
Araþtýrmada herhangi bir modern
yöntem, kondom ve geri çekme kullanýmýný etkileyen faktörleri deðerlendirmek amacýyla çok deðiþkenli
analizler yapýlmýþtýr. Yaþ, kiþinin kaç
yýl öðrenim gördüðü, evlilik süresi ve
yaþayan çocuk sayýsý sürekli deðiþken
olarak alýnmýþtýr. Kiþinin sosyal
güvenceye sahip olma durumu,
öðrenim durumu, yaþadýðý bölge
(Doðu/Batý/Güney/Orta/Kuzey), yerleþim yeri (kýr/kent), AIDS'i duyma,
aile planlamasý ile ilgili olarak eþ ile
konuþma, arkadaþ ile konuþma
deðiþkenleri ise kategorik deðiþken
olarak alýnmýþtýr.
Yaþýn artmasý ile birlikte "herhanTablo I. Araþtýrma kapsamýna giren evli
erkeklerin sosyo-demografik bazý özellikleri
(Türkiye, 1998)
____________________________________
Sayý %
________________________________
Yaþ gruplarý (yýl)
15-19 3 0.2
20-24 105 5.5
25-29 314 17.4
30-39 728 36.3
40-49 589 29.2
50 ve üzeri 232 11.5
Toplam 1971 100.0
Ortalama (±ss) 37.6 (±9.4)
Ortanca 37
Alt-üst deðer 18-85
____________________________________
Öðrenim durumu
Öðrenimi yok 135 6.6
Ýlkokulu tamamlamadý 76 3.7
Ýlkokul mezunu 849 42.8
Ortaöðrenimini
tamamlamadý 401 20.8
Ortaokul mezunu 272 13.1
Lise ve üzeri 238 12.9
Toplam 1971 100.0
____________________________________
Bölge
Batý 546 38.9
Güney 400 14.4
Orta 413 24.4
Kuzey 299 7.6
Doðu 313 14.6
Toplam 1971 100.0
____________________________________
Yerleþim Yeri
Kent 1312 68.3
Kýr 659 31.7
Toplam 1971 100.0
____________________________________
Saðlýk güvencesi olma durumu
Yok 650 35.0
SSK 679 35.9
Emekli Sandýðý 278 12.5
Bað-Kur 235 11.0
Yeþil Kart 68 2.7
Özel sigorta 30 1.4
Diðer 29 1.4
Toplam 1969 100.0
____________________________________
Tablo II. Araþtýrma kapsamýna giren evli erkeklerin yerleþim yerine göre herhangi bir gebeliði
önleyici yöntem kullanma durumlarý (Türkiye, 1998)
______________________________________________________________________
Kent Kýr Toplam
______________________________________________________________________________
Sayý % Sayý % Sayý %a
______________________________________________________________________________
Kullanmýyor 466 34.0 282 44.6 748 34.7
Kullanýyor 846 66.0 377 55.4 1223 62.6
Geleneksel* 251 41.5 145 38.5 396 32.4
Geri çekme** 225 89.6 139 95.9 364 91.9
Takvim** 20 8.9 5 3.4 25 6.9
Diðer** 6 1.5 1 0.7 7 1.2
Modern* 595 58.5 232 61.5 827 67.6
RÝA*** 254 42.7 108 46.6 362 43.8
Kondom*** 175 29.4 51 21.9 226 27.3
Hap*** 90 15.1 35 15.1 125 15.1
Tüp ligasyonu*** 59 9.9 30 12.9 89 10.8
Diyafram, köpük,
jel*** 8 1.3 6 2.6 14 1.7
Enjektabl*** 7 1.2 2 0.9 9 1.1
Vazektomi*** 2 0.4 - - 2 0.2
Toplam 1312 66.6 659 33.4 1971 100.0
______________________________________________________________________________
*Kullananlar arasýnda
**Geleneksel yöntem kullananlar arasýnda
***Modern yöntem kullananlar arasýnda
a Yüzdeler her kategorinin toplamý üzerinden ayrý ayrý alýnmýþtýr. Örneðin geri çekme için
toplam sütunundaki yüzde için yüzde hesaplamasý geri çekme/toplam geleneksel yöntem kullananlar [(364/396) x 100] olarak hesaplanmýþtýr
Tablo III. Evli erkeklerin 1988 ve 1998 yýllarýnda herhangi bir aile planlamasý yöntemi
kullanma durumlarý (Türkiye, 1998) (%)
____________________________________
____________________________________ 1988 1998
Herhangi bir aile
planlamasý yöntemi
Kullanmýyor 25.1 37.4
Kullanýyor 74.9 63.6
Geleneksel
Geri çekme 22.2 18.4
Ritim/takvim 6.5 1.6
Duþ 2.2 -
Diðer 0.2 0.4
Modern
RÝA 16.7 18.8
Kondom 12.2 11.4
Hap 10.6 6.8
Tüp ligasyonu 1.6 3.9
Vazektomi - 0.1
Enjektabl 0.3 0.5
____________________________________ Toplam 100.0 100.066 · Haziran 2006 · Gülhane TD Akýn ve ark.
gi bir aile planlamasý yöntemi
(OR=1.02; GA=0.99-1.04)", "kondom (OR=1.01; GA=0.97-1.05)" ve
geri çekme (OR=1.01; GA=0.98-
1.04)" kullanýmý artmaktadýr.
Evlilik süresinin artmasý "herhangi bir aile planlamasý yöntemi
(OR=0.95; GA=0.93-0.98)", "herhangi bir modern aile planlamasý
yöntemi (OR=0.96; GA=0.94-0.99)"
ve "kondom (OR=0.96; GA=0.92-
0.99)" kullanýmýný azaltmaktadýr.
Yaþayan çocuk sayýsýnýn artmasý,
hem "herhangi bir aile planlamasý
yöntemi (OR=1.18, GA=1.10-1.27)"
kullanma sýklýðýný, hem de "herhangi
bir modern aile planlamasý
(OR=1.20, GA=1.11-1.28)" kullanýmýný artýrmaktadýr.
Öðrenim durumu arttýkça da
"herhangi bir yöntem (OR=1.05,
GA=1.01-1.09)" ve "kondom
(OR=1.07, GA=1.02-1.13)" kullanma sýklýðý artmýþtýr.
Türkiye'nin "Batý," "Güney",
"Orta" ve "Kuzey" bölgelerinde yaþayanlar arasýnda bu araþtýrma kapsamýnda incelenen aile planlamasý
yöntemlerinin kullanýlma sýklýðý
"Doðu" bölgesinde yaþayanlara göre
daha yüksek bulunmuþtur.
Kentsel bölgede yaþayan evli
erkeklerin "modern yöntem" ve "kondom" kullanma sýklýklarý kýrsal bölgede yaþayanlara göre daha yüksektir.
Yapýlan lojistik regresyon analizine göre katýlýmcýlarýn "Emekli
Sandýðý (OR=1.54, GA=1.04-2.30)",
SSK (OR=1.52, GA=1.18-1.95)" ya
da "Bað-Kur (OR=2.34, GA=1.61-
3.40)"lu olmalarý ile aile planlamasý
yöntemi kullanmalarý arasýnda pozitif
bir iliþki saptanmýþtýr. Bir baþka
ifadeyle, bu tip saðlýk güvenceleri
olanlarýn "herhangi bir aile planlamasý
yöntemi" ve "herhangi bir modern
aile planlamasý yöntemi" kullanma
sýklýklarý hiç saðlýk güvencesi bulunmayanlara göre istatistiksel olarak
anlamlý derecede yüksek bulunmuþ-
tur.
AIDS'i duymuþ olmak da "herhangi bir aile planlamasý yöntemi
(OR=3.59, GA=2.20-5.85)" ve "herhangi bir modern aile planlamasý
yöntemi (OR=3.63, GA=1.97-6.70)"
ve "geri çekme (OR=2.24, GA=1.16-
4.31)" yöntemi kullaným sýklýðýný
artýrmýþtýr.
Aile planlamasý konusunda "eþ" ile
konuþmak, "herhangi bir yöntem ve
"herhangi bir modern yöntem" kullanma sýklýðýný artýrmýþtýr. Aile planlamasý konusunda "arkadaþ" ile konuþmak ise "geri çekme (OR=1.33,
GA=1.01-1.75)" yöntemi kullaným
sýklýðýný artýrmýþtýr (Tablo IV).
Bu sonuçlara göre evli erkeklerin
herhangi bir yöntem kullanýmý evlilik
süresi ilerledikçe azalmakta; yaþ,
öðrenim durumu, yaþayan çocuk
sayýsý, ülke içinde yaþadýðý bölge,
SSK-emekli sandýðý-Bað-Kur güvencesine sahip olma, AIDS hastalýðýný
duyma ile artmaktadýr. Modern yöntem kullanýmý ise evlilik süresi ile
azalmakta, yaþayan çocuk sayýsý, batý
ve güney bölgede oturma, SSKemekli sandýðý-Bað-Kur'lu olma,
AIDS'i duyma ile artmaktadýr.
Kondom kullanýmý evlilik süresi ile
azalmakta, öðrenim durumu ile artmaktadýr. Geri çekme yöntemi ise
ülkede batý, güney ve doðu bölgesinde yaþayanlarda artmakta;
AIDS'i duyan ve aile planlamasý
konusunda arkadaþý ile konuþanlarda
artýþ göstermektedir.
Tartýþma
Türkiye'de 1998 yýlýnda evli
erkekler ve eþleri arasýnda herhangi
gebeliði önleyici yöntem kullanma
sýklýðý %63.6'dýr. Yöntem kullanan
her üç kiþiden birisi (%32.4)
"geleneksel" bir yöntemi tercih
etmektedir. Kullanýldýðý ifade edilen
"modern" yöntemler arasýnda erkeklerin sorumluluk aldýðý kondom kullaným sýklýðý ise %27.3 olarak bulunmuþtur (Tablo II). Bu sonuçlara göre,
Türkiye'de "modern" yöntemleri kullanma sýklýklarýnýn yeterli düzeyde
olmadýðý düþünülebilir.
Dünya genelinde yapýlan çalýþ-
malar, yöntem kullanýmý konusunda
erkeklerin aldýklarý sorumluluklarýn
gün geçtikçe azaldýðýný ortaya koymaktadýr. Örneðin, 1994 yýlýnda
yapýlan Uluslararasý Nüfus ve
Kalkýnma Konferansý'nda, 1987 yýlýnda %37 olan erkeklere atfedilen aile
planlamasý yöntemleri kullanma
hýzýnýn, 1994 yýlýnda %31'e gerilediði
bilgileri tartýþýlmýþtýr. Küresel
düzeyde olan bu gerilemenin kontrasepsiyon ihtiyacýnýn artmasý durumunda devam edebileceði kaygýsý
bulunmaktadýr (6). Türkiye'de evli
erkeklerin gebeliði önleyici herhangi
bir yöntem kullanma sýklýðý da 1988
ve 1998 yýllarý arasýnda %74.9'dan
%63.6'ya gerilemiþtir (Tablo III). Aile
planlamasý hizmetlerinde istenmeyen
bu eðilimin artýþýnýn saðlanabilmesi
"cinsiyetler arasý toplumsal eþitliðin
desteklenmesi" ve "saðlýðýn korunmasý" açýsýndan önem taþýmaktadýr.
Erkeklerin üreme saðlýðý konusunda
aktif rol alma yaklaþýmlarý arasýnda
sadece aile planlamasý hizmetleri
bulunmamaktadýr. Bunun yaný sýra,
1994 yýlýnda yapýlan Kahire konferansýnda "cinsel yolla bulaþan hastalýklarýn önlenmesi" ve "kadýna ve çocuða
yönelik þiddet" konularý da erkeklerin
katýlýmýný gerektiren toplumsal
mücadele konularý olarak vurgulanmýþtýr (7).
Cinsel yolla bulaþan hastalýklar,
günümüzde çok önemli bir problem
olarak dikkat çekmektedir. Modern
aile planlamasý yöntemleri arasýnda
yer alan "kondom" kullanýmýnýn, bu
sorunla mücadele kapsamýnda önemli bir yeri bulunmaktadýr (8). Ancak,
aile planlamasý hizmetlerine ve çalýþ-
malarýna "erkek" katýlýmýnýn saðlanmasý konusunda erkeklerin kullanabileceði yöntemlerin yaygýnlaþtýrýlmasýnýn yanýsýra baþka yaklaþýmlar da
bulunmaktadýr. Bu yaklaþýmlarda
temel olarak erkeklerin, aile planlamasý hizmetlerinin tamamýnda aktif
olmalarý beklenmektedir. Bir baþka
ifadeyle, erkeklerin aile planlamasý
yönteminin kullanýmýna karar verme
sürecinden baþlayarak yöntemin seçimi, kullanýmý ve izlemi aþamalarýnda
da kadýnlarla birlikte hareket etme
gereði vurgulanmakta olup, bu konuda kadýn ve erkeðin toplumsal konumlarýnýn önem taþýdýðý bilinmektedir (9).
Bu çalýþmada, evli erkeklerin her-Cilt 48 · Sayý 2· Gülhane TD Evli erkekler ve aile planlamasý yöntemleri · 67
hangi bir aile planlamasý yöntemi,
modern bir aile planlamasý yöntemi,
kondom ve geri çekme yöntemini
kullanma durumlarýný etkileyen faktörler incelenmiþtir. Öðrenim durumu arttýkça da "herhangi bir yöntem
(OR=1.05, GA=1.01-1.09)" ve "kondom (OR=1.07, GA=1.02-1.13)"
kullanma sýklýðý artmýþtýr. Öðrenim
durumu, bireyin toplumsal konumunu belirleyen önemli bir deðiþken
olarak kabul edilebilir. Erkeklerin aile
planlamasý hizmetlerini kabul etme
ve öðrenim durumu arasýndaki
iliþkiyi inceleyen Kayseri'de 2000
yýlýnda 123 evli erkek arasýnda
yapýlmýþ olan bir çalýþmaya göre,
ortaokul ve üzeri öðrenim düzeyinde
olan kiþilerin ilkokul ve altý gruba
göre aile planlamasý yöntemlerini
kabul etme sýklýklarý daha fazla
bulunmuþtur (10). Öðrenim durumu
ile üreme saðlýðý kavramlarý arasýndaki iliþkileri inceleyen baþka çalýþmalar
da bulunmaktadýr. TNSA'nýn 1993
yýlýnda yapýlmýþ olan sonuçlarý,
öðrenim düzeyi düþük olan kadýnlarýn, öðrenim düzeyi yüksek olan
kadýnlara göre daha fazla doðum yaptýklarýný ve hizmetlerden daha az
yararlandýklarýný vurgulamaktadýr.
Benzer olarak, okur yazar olmayan
kadýnlarýn halen sahip olduklarý ortalama çocuk sayýsý 5.6 iken, bu deðer
üniversite mezunlarý için 1.34 olarak
hesaplanmýþtýr (11).
Evlilik süresinin artýþý, "herhangi
bir aile planlamasý yöntemi", "herhangi bir modern aile planlamasý yöntemi
(OR=0.95; GA=0.93-0.98)" ve "kondom (OR=0.96; GA=0.92-0.99)"
kullanýmýný azaltmaktadýr. Yaþayan
çocuk sayýsýnýn artmasý, hem "herhangi bir aile planlamasý yöntemi
(OR=1.18, GA=1.10-1.27)" kullanma sýklýðýný, hem de "herhangi bir
modern aile planlamasý (OR=1.20,
GA=1.11-1.28)" kullanýmýný artýrmaktadýr. Bu durum ailelerin ideal
çocuk sayýsýna ulaþtýklarý, belki de
aþmalarý nedeniyle yeni bir gebelik ya
da çocuk sahibi olmayý istemediklerini düþündürmektedir. Evlilik süresi
arttýkça çocuk sayýsýnýn da artmasý
beklenen bir durumdur. Oysa araþtýrmada çeliþkili bir durum ile karþý-
laþýlmýþtýr. Bunun nedeni evliliðin
Tablo IV. Evli erkeklerin "herhangi bir gebeliði önleyici yöntem", "modern yöntem", "kondom" ve "geri çekme" yöntemlerini kullanma durumlarýný
etkileyen faktörler (Türkiye, 1998)a
________________________________________________________________________________________________________________________
Herhangi bir yöntem Modern yöntem Kondom Geri çekme
________________________________________________________________________________________________________________________
OR %95 GA OR %95 GA OR %95 GA OR %95 GA
_____________________ ___________________________________________________________________________________________________
Yaþ 1.02 0.99-1.04 1.00 0.98-1.03 1.01 0.97-1.05 1.01 0.98-1.04
Öðrenim durumu (yýl) 1.05 1.01-1.09* 1.02 0.99-1.06 1.07 1.02-1.13* 0.98 0.94-1.02
Evlilik süresi (yýl) 0.95 0.93-0.98* 0.96 0.94-0.99* 0.96 0.92-0.99* 0.98 0.95-1.01
Yaþayan çocuk sayýsý 1.18 1.10-1.27* 1.20 1.11-1.28* 1.06 0.93-1.19 0.99 0.91-1.08
Bölge
Doðu 1 1 1 1
Batý 2.92 2.07-4.12* 1.33 0.93-1.89 1.15 0.67-2.00 3.57 2.18-5.83*
Güney 2.19 1.49-3.20* 1.49 1.00-2.21 1.14 0.65-2.01 2.24 1.31-3.83*
Orta 3.06 2.15-4.35* 2.19 1.53-3.13* 1.46 0.84-2.51 1.84 1.11-3.04
Kuzey 1.74 1.11-2.72* 1.09 0.68-1.73 1.35 0.76-2.41 2.55 1.40-4.63*
________________________________________________________________________________________________________________________
Yerleþim Yeri
Kýr 1 1 1 1
Kent 0.94 0.73-1.21 1.13 0.88-1.44 1.13 0.91-1.94 0.79 0.59-1.07
________________________________________________________________________________________________________________________
Saðlýk güvencesi olma durumu
Yok 1 1 1 1 0.72-1.31
SSK 1.52 1.18-1.95* 1.56 1.22-2.00* 1.46 0.98-2.19 0.97 0.59-1.53
Emekli Sandýðý 1.54 1.04-2.30* 1.79 1.24-2.60* 1.20 0.70-2.04 0.94 0.66-1.51
Bað-Kur 2.34 1.61-3.40* 2.27 1.62-3.17* 1.57 0.95-2.61 1.00 0.54-2.50
Yeþil Kart 1.68 0.89-3.17 1.61 0.85-3.02 1.18 0.44-3.20 1.16 0.75-4.48
Özel 1.20 0.50-2.85 0.75 0.32-1.77 0.52 0.11-2.38 1.83 0.76-4.48
Diðer 1.94 0.79-4.75 1.35 0.61-3.00 1.56 0.50-4.87 1.84 0.76-4.44
________________________________________________________________________________________________________________________
AIDS'i duyma
Hayýr 1 1 1 1
Evet 3.59 2.20-5.85* 3.63 1.97-6.70* 4.05 0.96-17.07 2.24 1.16-4.31*
________________________________________________________________________________________________________________________
AP konusunda eþ ile konuþma
Hayýr 1 1 1 1
Evet 1.45 0.82-2.57 1.04 0.64-1.68 0.89 0.45-1.73 0.89 0.48-1.65
________________________________________________________________________________________________________________________
AP konusunda arkadaþ ile konuþma
Hayýr 1 1 1 1
Evet 1.20 0.94-1.54 1.03 0.82-1.29 0.97 0.70-1.35 1.33 1.01-1.75*
________________________________________________________________________________________________________________________
a Evli erkeklerden 233'ü araþtýrma sýrasýnda evliliklerinde istenmeyen gebelik riskleri olmadýðý için herhangi bir yöntem kullanmamaktadýrlar. Bu
kiþiler analiz dýþý býrakýlmýþtýr
*p<0.05
________________________________________________________________________________________________________________________68 · Haziran 2006 · Gülhane TD Akýn ve ark.
erken dönemlerinde aþýrý doðurganlýða ulaþan ailelerin evliliklerinin
ilerleyen yýllarýnda yeni bir çocuða
sahip olmak istememeleri olabilir. Bu
durum araþtýrma sonuçlarýnda çocuk
sayýsý arttýkça gebeliði önleyici yöntem kullanýmýnda artma olarak yansýmýþtýr.
Doðu bölgesinde gebeliði önleyici
yöntem kullaným sýklýklarý diðer bölgelere göre daha az bulunmuþtur. Bu
bölgede saðlýk hizmetlerine ve daha
özel bir alan olan aile planlamasý hizmetlerine ulaþýlabilirlik, çocuk sayý-
sýnýn doðu bölgesinde yaþayan insanlar için önemi bu durumun altýnda
yatan nedenler arasýnda olabilir.
"Emekli Sandýðý", SSK" ya da
"Bað-Kur"lu olanlarýn "herhangi bir
aile planlamasý yöntemi" ve "herhangi
bir modern aile planlamasý yöntemi"
kullanma sýklýklarý, hiç saðlýk güvencesi bulunmayanlara göre istatistiksel
olarak anlamlý derecede yüksek
bulunmuþtur. Türkiye'de herhangi
bir sosyal güvenceye sahip olmama
yüzdesi 2000 yýlý için %9'dur (12).
Sosyal güvenceye sahip olmayan kiþilerin koruyucu, tedavi ve rehabilitasyon hizmetlerini kullanma boyutlarýnýn herhangi bir sosyal güvenceye
sahip olanlara göre daha gerilerde
olma ihtimali yüksektir. Bu nedenle
araþtýrma grubu da bir temel saðlýk
hizmeti olan "aile planlamasý hizmetleri" açýsýndan benzer þekilde etkilenmiþ olabilir.
Bu araþtýrmada yaþ ile yöntem
kullanýmý arasýnda anlamlý bir iliþki
bulunamamýþtýr. Oysa, genç yaþta
olmanýn HIV/AIDS ile ilgili daha
fazla bilgi sahibi olmayý, kondom kullanýmý konusunda daha duyarlý
olmayý ve daha fazla AIDS bilgisine
sahibi olmayý artýrdýðýna dair çalýþ-
malar bulunmaktadýr (13).
AIDS'i duymuþ olmak da "herhangi bir aile planlamasý yöntemi
(OR=3.59, GA=2.20-5.85)" ve "herhangi bir modern aile planlamasý
yöntemi (OR=3.63, GA=1.97-6.70)"
ve "geriçekme (OR=2.24, GA=1.16-
4.31)" yöntemi kullaným sýklýðýný
artýrmýþtýr. Dünyada ve Türkiye'de
AIDS ile ilgili medyada yaygýn bir bilgilendirme yapýlmaktadýr. Bu konuda
yapýlan çalýþmalar kapsamýnda cinsel
yolla bulaþan diðer enfeksiyonlardan
da bahsedilmekte, korunma yöntemi
olarak da, kondom kullanýmý önerilmektedir. Ancak araþtýrma sýrasýnda
erkeklerin eþlerinin gebelikten hangi
yöntemle korunduklarý sorulduðunda, sadece eþleri ile kendi aralarýndaki
iliþkilerde kullandýklarý yöntemi
düþünmüþ ve yanýtlarýný bu þekilde
vermiþ olabilirler. Oysa ki kendilerinin eþi ya da eþleri dýþýnda da kullandýklarý gebeliði önleyici yöntemler
hakkýnda bilgi toplanmasý da önemli
bir noktadýr. Veri toplama sýrasýnda
anketörlerin evlilik dýþý iliþkilerde de
erkeklerin hangi yöntemi kullandýklarýný irdelemeleri daha uygun olacaktýr.
Kiþilerin saðlýk hizmetlerine
ulaþabilirlikleri, bu hizmetleri kullaným düzeylerini artýrmak için
önemli bir yaklaþýmdýr (14). Aile
planlamasý hizmetlerinin ulaþýlabilir
düzeyde olmasý ile ilgili de ayný yaklaþým geçerlidir. Ulaþabilirliði destekleyen en önemli konulardan birisi de,
bireylerin herhangi bir sosyal güvenceye sahip olma durumlarý olabilir.
Saðlýk harcamalarý için sosyal bir
güvenceye sahip olan kiþilerin saðlýk
hizmetlerinden; dolayýsýyla da aile
planlamasý hizmetlerinden daha fazla
yararlanmalarý muhtemeldir. Bu araþ-
týrmada da benzer sonuçlar elde
edilmiþtir (Tablo IV).
Aile planlamasý hizmetleri kapsamýnda gebeliði önleyici bir yöntem
kullanmaya karar vermiþ kiþilerin
koruyuculuðu oldukça yüksek olan
"modern" yöntemleri daha fazla tercih etmelerini saðlayacak çalýþmalarýn
artýrýlmasýna ihtiyaç vardýr. Bu konuda, Saðlýk Bakanlýðý kapsamýnda
çalýþan hemen her saðlýk kurumunda
"aile planlamasý danýþmanlýðý" hizmetleri verilmektedir. Bu çalýþmalarýn desteklenmesi konu ile ilgili
eksikliði gidermek için önemli bir
yaklaþýmdýr.
Bu araþtýrmanýn sonuçlarý, aile
planlamasý hizmetlerine erkek katýlý-
mýnýn yeterli durumda olmadýðýný
ortaya koymaktadýr. Bu nedenle kadýnlarýn toplumsal cinsiyet rollerinin
erkeklerle eþit hale getirilmesi konusunda yapýlan çalýþmalarýn desteklenmesi, aile planlamasý hizmetlerine
katký saðlayabilecektir.
Özellikle bazý coðrafi bölgelerde
geri çekme yönteminin artmasý dikkat
çekicidir. Ülkemizde geri çekme
yöntemi kullanýmýnýn sosyokültürel
nedenlerinin ivedi olarak incelenmesi
ve buna göre politika ve stratejilerin
geliþtirilmesi gerekmektedir.
AIDS gibi cinsel yolla bulaþan
enfeksiyonlarýn koruma ve kontrol
çalýþmalarýnýn da gebeliði önleyici
yöntem kullanýmýný artýrabileceði göz
önüne alýnmalýdýr. Bu nedenle baþta
birinci basamak saðlýk kurumlarý
olmak üzere, saðlýk kurumlarýnda
cinsel yolla bulaþan hastalýklarýn taný,
tedavi ve koruma hizmetleri güçlendirilmelidir.