Güney Amerika’daki And Dağları’nın Tektonik ve Volkanik Gelişimine Bağlı Borat ve Diğer Tuz Yataklarının Oluşumu

Makale İçerik Bilgileri
Makale Dili: 
Türkçe
Türkçe Özet: 

And Dağları, Nazca levhasının Güney Amerika levhası altına dalması sonucu gelişmiştir., 7 km derinliğe
erişen Peru-Şili hendeği Nazca levhası ile Güney Amerika levhası arasındaki dokanakta yer alır. Ana
volkanik ada-yayı, Nazca levhasının bu. açı ile dalımı ile magma oluşumu ve volkanik ada yayı gelişmesi için
en uygun koşular sağlanmıştır. Orta Andlar kesiminin 15° güney enleminin, kuzeyinde ve 28° güney enleminin
güneyinde Nazca levhası çok düşük eğimlidir ve bu kesimlerde volkanik ada yayı bulunmaz. Volkanik
ada. yayı hendeğe paralel olup, yükseltilerden birisi deniz seviyesinden itibaren 7 km yüksekliğe erişir. Hendek
ile yayı arasındaki topoğrafik farklılık yaklaşık 1.4 km ile yerkürenin en önemi özelliklerinden birini
oluşturur.
Altiplano-Puna platosu ada yayı ile yakından bağlantılıdır. Plato, doğuda dar, kıvnmlanmış ve faylanmış
bir kuşak olan. ve Doğu. Koıdiüer olarak isimlendirilen volkanik cevher ile sınırlanmıştır. Plato deniz
seviyesinden 4 km yükseklikte olup iç kesimleri büyük düz bir havza ile kaplanmıştır. Bölge çok kurak ve
yıllık çok düşük yağışa sahiptir. Bundan dolayı bu havzada çok kalın bir toz istifi toplanır. Havzaların tabanı,
"salares" diye isimlendirilen çok geniş, düz ve beyaz yüzeyler şeklinde beliren tuzlar ile kaplanmıştır. Altiplano-
Puna plato 2000 'km. uzunluk ve 300 .km. genişlik ile çarpışma türü olmayan dağ kuşağındaki en büyük.
platodur.
Plato bölgesi kaim. evaporit istiflerini içerir. Volkanik ada yayından doğuya doğru gelişen transversal
volkanik zincirlerden dolayı bu bölgedeki havzalar çok kapalı bir konumda olduklarından dolayı Puna
•bölgesinde evaporitler son derece önemlidir. Bu volkanik kuşaklar dalan Nazca levhasında gelişen derin
kırıklar sonucunda gelişmişlerdir, Transversal volkanik kuşaklar arasında yer alan bu havzalar yay içi havzaları
şeklinde düşünülebilir, Bu havzaların önemi Andlann sadece bîr bölgesinde Miyosen borat yataklarını
içermesindendir.
Miyosen sırasında, bölge günümüzdeki bu bölgede geçerli olan koşullara çok benzer çevre koşullarına
sahip olmuştur. Salar veya playa gölü ortamları litoloji» sedimenter yapılar, evaporiüerin tipleri, kuş ayak. izleri
ve benzeri, özelliklede ayırüanabilir. Küçük göllerde veya. göl zincirleri, içinde yoğun termal su kaynaklarının
aktivitesi ve kurak koşullar sonucunda evaporit depolanması sonuçlanmıştır. Evaporitler başlıca kayatuzu,
jips ve 'borlardır.
Bor yatakları» Güney Amerika'da Orta Andlar Bölgesinde yaklaşık 15° ile 27° güney enlemleri
arasında yer alırlar. Andlardaki bütün Tersiyer yaşlı borat yatakları 5 ile 7 milyon yıl arasında depolanmış
oluşları boratların oluşumunun Messiniyen yaşlı (Geç Miyosen) olduklarını belirtir, Aralarında yaklaşık 100-
150 km uzaklık olan boratlar K-G yönünde üç farklı yerde depolanmışlardır. Bu yataklar kuzeyden güneye
doğru şu. şekilde sıralanırlar: Loma Bianca, Sijes ve Tincalayu.
.Loma Bianca, 1 milyon ton, % 16 B2O3 tenörlü, borat içeren 30 p kalınlığında bir istif ve başlıca
üleksit» inyoit ve 'boraks içeren bir yataktır. Radyometrik yaşı 6.9 milyon yıldır., Sijes An.dlard.aki en büyük
kalsiyum ve kaMyum-magnezyum borat yatağı olup baskın olarak Mdroborasit, ikincil olarak, kolem.an.it ve
az oranda •üleksit ve inyoit içerir Bor düzeyleri içeren Sijes Formasyonunun yaklaşık kalınlığı 1500s metredir,
Radyometrik yaşı 6.8 milyon yıldır. Tincalayu 10 milyon ton rezerv ve ortalama % 18 B2O3 tenörlü. sodyum
„borat (boraks) yatağıdır. Baskın olan mineral türü. boraks, Az oranda, kemik, ve ender olarak ise, rivadavit, ezkurit,
aristarainit, ameğhiıtit gibi bor mineralleridir. Radyometrik yaş 5,8 milyon yıldır.
Birçok evaporit yatağının bulunduğu Neojen diastrofîk. sahasından sonra ence daralan Andlarda Ruvaterner
havzalar oluşmuştur. Başlıca evaporiüer kayatuzu, jips, borlar ve az. oıanda sodyum, sülfat» sodyum.
karbonat ve diğerleridir. Boratlar salarların üst kesimlerinde bulunurlar. Üleksit ve boraks olmak üzere iki
mineral tura 'bulunmuştur. Boraks, çamur içinde büyüyen özbiçimli kristaller şeklinde az oranda bulunur.
Ekonomik oranda boraks sadece Cauchari ve Turi-Lari salaıiannda bulunur. Üleksit» nodüller ve masiv katmanlar
şeklinde olmak üzere başlıca iki şekilde bulunur. Nodüller, '"papas" veya patates ve masiv üleksit ise
"barra11 diye adlandırılır, Nodüller, 5-10 cm çapında ve güneşte kurutulmuş şekliyle % 30 B2O3 tenörlüdür.
Üleksit katmanları salarlarda 1 noukalınlığa kadar erişirler. Üleksit içeren başlıca salarlar Hombıe Muerto,
Ratones, Diablillos, Centenario, Pastos Grandes, Pozuelos, Rincon, Cauchari, Olaroz, Salinas Grandes ve
Quayatayoc'dur.
Andlardaki diğer bir özel borat yatağı, tipi termal su kaynaklan ve gayzerlerle ilişkilidir. Doğrudan
doğruya sıcak sulardan oluşan güncel üleksit yataklarından iki örnek vardır. Bu örneklerden bir tanesi Quevar
Volkanının yamacında bulunan sıcak, su kaynağından oluşan Antico, diğeri ise Şili'deki küçük bir havzanın
kenarında bulunan sıcak su kaynağından oluşan Salar Siniredir. Sıcak su kaynaklan genellikle üleksit,
bazı örneklerde boraks ve bir örnekte ise magnezyum boradan (pirmoit ve indent) oluşturmuşlardır.
Borat yataklarını içeren salarlar, çözeltilerde mevcut olan lityum yönünden de zengindir. Li ve B
arasında yakın bir ilişki mevcuttur. Gayzerlerde, jeokimyasal analizler B, As ve Sb arasında yakın bir
ilişkinin olduğunu vurgular. Bazı gayzer ve kaynakların çevresinde veya taban kesimlerinde diğer metallerin
epiteraıal yataklarının bulunuşu önemli niteliktedir. Sıcak su bor yataklan ile yakından ilişkili gümüş yatakları
çok yakın tarihte bulunmuştur.
Özetle özgün volkano-tektonik konum, kurak iklim, ve aktif sıcak su kaynaklan borat ve diğer tuzlann
oluşmasına neden okunuşlardır. Başlıca yataklar» kontinental volkanik, ada yayı ve Altiplano-Puna. platosunun
iç kesimlerindeki havzalarla yakından bağlantılıdır. Andlann güncel gelişimi» volkanik ada yayının
oluşumu ve bunlarla bağlantılı gayzer ve sıcak su kaynaklan» karasal borat ve diğer tuzlann oluşumunu sonuçlayan
neden ve verilerin çalışılması için en önemli doğal laboratuvar koşullanın sağlarlar.

Yazar Bilgileri
1. Yazar
Yazar Adı: 
Cahit HELVACI
Yazar Üniversitesi: 
Dokuz Eylül Üniversitesi
Yazar Fakültesi: 
Mühendislik Mimarlık Fakültesi 
Yazar Anabilim Dalı: 
Jeoloji Mühendisliği
Makale Künye Bilgisi
Makalenin Yayımlandığı Dergi: 
Jeoloji Mühendisliği Dergisi
Makale Yayın Yılı: 
1992
Cilt/Sayı: 
41
Sayfa Aralığı: 
5-22
PDF Dosyası: 
Referanslar: 

Alonso, R,N.,( 1986» Öccurcncîa, posicion estraligraficay
genesis de los Jepositos de boratos
de la Puna Argentina:
Alonso, R..N.., Helvacı, C, Sureda, RJ. and Viramonde,
J.G., 1988» A new Tertiary borax deposit
in Andes: Mineral Dcposita» 23» 299-
305.
Alonso, R.N. and Viramonte, J.G., 1985» Provincia
boratifera Centroandina: IV Congreso Geologico
Chileno, Universidad de Norte, Antofagasta,
Şili.
Bain, H,F. and Read, T.T., 1934, Ores and industry
in South America: New York, Council on
Fereign Relations, pp. 263-264,294,
Barazangi, M.f and Isacks, B., 1976, Spatial distrubution
of earthquakes and subduction of the
Nazca plate beneath South America: Geology,
v. 4, pp. 686-692,.,
Berzina, LG., et al, 1975, Boron geochemistry in
the volcanogenic-sediraentary process: 12 v.
Akad. Nauk SSSR, Sen Geol. No. 5.
Buttgenbach, H., 1901, Gisements de borate des
Salinas Grandes de la Republique Argentina:
Anales Société Géologique Belgique» V,.
28, pp. 99-116.
Chamberlin, R.T., 1912, The physical .setting of
the Chilean borate deposits: Jour., Geol,, v.
20, pp. 763-768.
Chilean Lithium, 1987, Salar de Alacama: World
Mining Equipment.
Chong Diaz, G., 1984, Die Saläre in Nordchile-
Geologie, Struktur und Geochemie: Geotckt.
Forsch., 67,I-ÏÏ, 1-146, Stuttgart.
Dickson, T., and Harben, P., 1983, Borates and
'their becalmed markets: Industrial Minerals,
No. 184, pp. 23-27.
Ericksen, G.E., 1963, Geology of the salt deposits
and the salt industry of Northern Chile: U.S...
Geological Survey, Open File Report, No.
698,164 p.
Forsyth, D,W..., 1975, Faulty plane solutions and
tectonics of the South Atlantic and Scotia
Sea: Journal of Geophysical Research; v. 80t
pp. 1429-1443.
Francis, P.W. and Rundle, C.C., 1976, Rates of
production of the main magma types in the
central. Andes: Geological Society of American
Bulletin, v, 87, pp. 474-480.
Gill, J., 1981, Orogenic andésites and plate tectonics:
New York, Springer-Verlag, pp.. 25-314,.,
Helvacı, C, 1989, Türkiye bor madenciliğinin
işletme, stoklama ve pazarlama sorunlarına
mineralojik bir yaklaşım : Jco, Müh., Sayı
34-35, p. 5-17.
Helvacı, C, and Alonso, R..N..., 1992, Primary inyoite
in a recent playa of northern Argentine:
Mineralogy and. Peirology (baskıda),
James, D.E..,, 1.971, Plate tectonic model for the evolution
of the Central. Andes: Geological Society
of Amersca. Bulletin, v. 82, pp. 3325-
2346,.,
Kistler, R.B, and Smith, W.C., 1983, Boron and
borates: in Le fond, SX, ed., Industrial Min-
= erals and rocks, 5 the, ed., v. 1, New York,
AIME, pp. 548-550,.
Lyday, P.A., 1984, Boron in 1983; Mineral Industry
Surveys, U.S. Dept. of 'the Interior, Jan....,
4 p.
Muessig, S., 1966,, Recent South American borate
deposits: in Rau., J..L,.,, ed., Transactions, Second.
Symposium, on salt: Cleveland, Ohio,
Northern Ohio Geological SOcicty, v. 1, pp.
151-159.
Ozol, A.A..,» 1976, Basic features of boron, geochemistry
and formation conditions for its
deposits of the volcanogenic-sedimcntary
type: translated from Litologiya Polczne Is-
Kopaemye, No. 3, May-June, pp. 60-74,
New York, Plenum, pp. 320-330.
Ozol» A.A., 1977, Plate tectonics and the processess
of volcanogenic-sedimcntary formation
of boron: translated from. Tcctonika pliti
protessey volkanogcnnoosadachnogo obrazovaniya
bora, AN USSR Invcstiya, Ser.
GcoL, No. 8, pp... 68-75, International Geology,
Rev,, v. 20, No. 6, pp. 692-696, •
Turner, J.C.ML, 1.964,, Descripcion Gcologica de
La. Hoy a 7C-Ncvado de Cachi: Dir. Nac.
GcoL, v,. 99, 81 p.
Zeil, W., 1979, The Andes, a geological review:
Berlin, Gebrüder Burntraegcr, pp. 56-195.,

Türkiye’nin ilk İşletme Fakültesi olan İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi bir ilke daha imza atmaya hazırlanıyor. Arastirmax.com "1. Liselerarası İşletme ve Ekonomi Proje Yarışması"nın sponsorlarından biri olmaktan gurur duymakta.