Kayseri-Yahyalı-Karaköy, Karaçat Demir Yatağının Maden Jeolojisi

Makalenin İngilizce İsmi: 
Mining Geology of Karaçat Iron Deposit, Karaköy, Yahyalı, Kayseri - Türkiye
Makale İçerik Bilgileri
Makale Dili: 
Türkçe
Anahtar Kelimeler: 
Kayseri
Yahyalı
Karaçat Demir Yatağı
Volkanik-Sinsedimanter Tip
Maden Jeolojisi
Türkçe Özet: 

Karaçat demir yatağı ve çevresinde, Toridler tektonik birliği içinde yer alan Geyikdağı birliğine
özgü; Emirgazi formasyonu (Prekambriyen), Zabuk formasyonu (Alt Kambriyen), Değirmentaş
formasyonu (Orta Kambriyen) ve Armutludere formasyonu (Ordovisiyen) litolojileri yüzeyler. Yatakta, şu
anki konumu ile cevher ve yan kayaçlar (Zabuk formasyonu, Değirmentaş formasyonu ve Armutludere
formasyonu) tektonik ilişkilidir. Cevherleşme sonrası gelişen faylar, yatağı yüzeye taşımış ve özellikle bu
zonlarda gelişen karstlaşma ve yüzeysel etkileşimlerin, büyük bir çoğunlukla sideritleri ve demir
minerallerini limonit ve götite dönüştürdüğü saptanmıştır. Bu şekilde bir ölçüde demir bakımından
zenginleşen seviyeler, bugün işletmeye hammadde oluşturmaktadır. Yatak yaklaşık 25 milyon ton görünür
+ muhtemel bir rezerve sahiptir.
Cevher, genelde hematit ve götitten oluşmakta olup, büyük bir bölümü ile siderit dönüşüm ürünü
şeklinde izlenmektedir. Cevher örneklerinde ayrıca, sideritlere eşlik eden pirit ve limonit-götitler ile
hematitlere eşlik eden pirit, piroluzit ve psilomelan grubu mangan mineralleri, limonit-götit, rutil ve anataz
ile karbonat mineralleri saptanmıştır. Limonitler içinde kapanımlar halinde ya da boşluklarda mangan
mineralleri ve rutil-anataz ile boşluklarda özşekilli piritler de gözlenmiştir.
Ana bileşenler olarak, sideritler (n=5); % 53,41-78,51 Fe2O3 (toplam demir), % 2,45-6,08 CaO, %
0,02-8,92 SiO2, % 0,68-1,10 MnO; hematitler (n=2); % 77,17-84,33 Fe2O3 (toplam demir), % 6,80-8,61
SiO2, % 0,36-2,19 CaO, %1,37-1,49 MnO ve limonit-götitler ise (n=2); % 77,73-79,53 Fe2O3 (toplam
demir), % 6,20-7,85 CaO, % 0,52-3,59 SiO2, % 1,01-1,15 MnO içermektedir.
Karaçat demir yatağının kuzeybatısında, Prekambriyen yaşlı Emirgazi formasyonu içinde
sideritlerle ardalanan veya yanal geçişli bazik volkanit örneklerinde, fuksit ve viridian (Cr2O3.2H2O)
mineralleri belirlenmiş ve bu birimin, Attepe demir yatağı yankayaçları ile aynı litokimyasal özellikler
sergilediği saptanmıştır.
Bekirhacılı köyünün uzak güneyinde ise, Prekambriyen yaşlı Emirgazi formasyonu içerisinde yer
alan metakumtaşı-kiltaşlarını kesen diyabaz daykının varlığı bu çalışma ile özgünlük kazanmaktadır.
Anılan dayklarda yapılan jeokimyasal çalışmalarda 3200 ppm’e varan Cr2O3 içeriği saptanmıştır. Ayrıca
yapılan cevher mikroskobisi çalışmalarında da kromit minerali belirlenmiştir. Bu beklenenden daha yüksek Cr içeriği, dikkate değerdir. Ayrıca, yerli mostralarına rastlanılmamış olsa dahi, bazik volkanit (spilit)
parçaları da bu lokalitenin çok yakın güneydoğusunda gözlemlenmektedir. Aynı zamanda Bekirhacılı
köyünün yakın güneyinde Prekambriyen yaşlı Emirgazi formasyonu içerisinde yer alan volkanit ara katkılı
metatortullar da bu çalışma çatısında ortaya konulmuştur. Bu metatortullar içerisinde yer alan polijenik
konglomera veya polijenik kaba kumtaşlarında gözlenen bazik volkanik kayaç parçaları (spilit),
jeokimyasal çalışmalarla da yüksek Cr içeriği ile (418 ppm’e kadar) desteklenmektedir. Bu özgün sonuç;
bölgede daha önceleri Prekambriyen yaşlı Emirgazi formasyonu içerisinde rastlanmış bulunan asit ve ortaç
volkanik kayaçlara, bazik volkanik kayaçların da eşlik etmesi nedeniyle (bimodal volkanizma) gerek
kökensel, gerekse de bölgenin jeolojisinin açınımı açısından, anlam taşımaktadır.
Bu koşullarda, tüm çalışma bölgede yapılan eski çalışmalar ile birlikte yorumlandığında; Yahyalı
(Kayseri)-Mansurlu (Feke-Adana) bölgesi demir yataklarının; Prekambriyen yaşlı, rift kökenli volkaniksinsedimanter
veya ekselatif sedimanter kökenli demir yatakları ile yakın akrabalıkları güncellik
kazanmaktadır.
Prekambriyen yaşlı ana yatak ve zuhurlardan, daha genç birimler içerisine kimyasal sedimantasyon
yolu ile Fe elementinin taşınması (göçü), metamorfizma ve geç evre kıvrılma-kırılma tektoniği, yatakların
veya Fe elementinin zayıf zonlara hareket veya mobilizasyonları, madde alışverişleri (metazomatizmaları)
ve yatakların yüzeylenerek karstlaşmaları sonucu son (güncel) şekillerini almaları, daha geç evre, mekan
ve aşamaları karakterize etmektedir. Böylelikle, Karaçat demir yatağı, Prekambriyen yaşındaki muhtemel
birincil demir yataklarından taşınarak oluşmuş ve deforme olmuş yatak türünü temsil etmektedir.
Bu bağlamda, Prekambriyen yaşlı birimlerin bundan sonra yapılacak çalışmalarda detaylı biçimde
araştırılmaları, bu çalışma çatısında, özellikle önerilmektedir.

Key Words: 
Kayseri
Yahyalı
Karaçat Iron Deposit
Volcanic Syn-sedimentary Type
Mining Geology.
İngilizce Özet: 

The lithologies of Emirgazi formation (Precambrian), Zabuk formation (Lower Cambrian),
Değirmentaş formation (Middle Cambrian) and Armutludere formation (Ordovisian) which belong to
Geyikdağ unit located in Tauride tectonic unit crop out at and around of Karaçat iron deposit. According
to actual position, the contact between deposit and host rocks of Zabuk, Değirmentaş and Armutludere
formations is tectonically controlled. Post-mineralisation faults caused the deposit to expose.
Karstification and weathering developed at contact zones, caused alterations from siderites and iron
oxides to limonites and goethites. As a result of above mentioned processes partly enriched iron levels
formed raw material for explotation. The deposit has a reserve of 25 millions tons of proven and probable
category.
Ore mineralizations consist of hematites and goethites which are mostly alteration products of
siderites. In addition to siderites, pyrite and limonites-goethites accompany to them and pyrite, pyrolusite
and psilomelane, limonite (goethite), rutile, anatase and carbonate minerals are observed together with
hematites. In addition, manganese minerals and rutile-anatase occur in either as inclusions or fillings in
limonites and euhedral pyrites take place in the cavities of limonites.According to chemical analyses, siderites (n=5); contain 53,41-78,51 % Fe2O3 (total iron), 2,45-
6,08 % CaO, 0,02- 8,92 % SiO2, 0,68-1,10 % MnO; hematites (n=2); 77,17-84,33 % Fe2O3 (total iron),
6,80-8,61 % SiO2, 0,36-2,19 % CaO, 1,37-1,49 % MnO and limonites – goethites (n=2);77,73-79,53 %
Fe2O3 (total iron), 6,20-7,85 % CaO, 0,52-3,59 % SiO2, 1,01-1,15 % MnO.
At the northwestern part of Karaçat iron ore deposits, fuchsite and viridian (Cr2O3.2H2O) minerals
have been detected in the basic volcanic samples intercalated with siderites of Precambrian aged Emirgazi
formation and these basic volcanic rocks carry the same lithochemical signatures like the ones determined
on the country rocks of Attepe iron ore deposit.
The presence of diabase dykes intersecting metasandstone-claystone rocks of Precambrian aged
Emirgazi formation which is located in far southern part of Bekirhacılı village have been detected in the
context of this study. Geochemical analyses of these dykes indicated Cr2O3 values of up to 3200 ppm. Due
to ore microscopic studies, chromite minerals are also determined. The high Cr2O3 value attracts
attention. Apart from this data, although no outcrop has been found, some basic volcanic rock fragments
are observed in the close vicinity of southeastern part of this location. Metasedimentary rocks interlayered
with volcanics of Precambrian aged Emirgazi formation located at the southern part of Bekirhacılı village
have been found within the framework of this study. Basic volcanic rock fragments (spilites) observed in
polygenic conglomerate or polygenic coarse grained sandstone of these metasedimentary sequence
supported by high Cr values (418 ppm). Apart from acidic and intermediate volcanic rocks which are
previously found in Precambrian aged Emirgazi formation, basic volcanic rocks (bimodal volcanism) have
recently been found out. This peculiar result is curicial in terms of genesis and regional geology.
When interpreted together with previous studies, it can be concluded that iron deposits at Yahyalı
(Kayseri) and Mansurlu (Feke-Adana) districts are closely associated with volcanic syn-sedimentary or
exhalative sedimentary iron ore deposits.
The late stage processes and phases are characterized by (1) chemical migration of Fe from
Precambrian aged deposits and occurrences to the younger units, (2) metamorphism and late stage folding
and fault tectonics, (3) migration of Fe-bearing fluids into permeable zones, (4) metasomatism, and (5)
karstification. Therefore, Karaçat iron ore deposit is inferred to represent the formation of migration from
Precambrian aged probably primary iron deposits and deformed ones.
Thus, Precambrian lithologies seems to be extremely important to form a basis for further
exploration studies.

Yazar Bilgileri
1. Yazar
Yazar Adı: 
Deniz TİRİNGA
2. Yazar
Yazar Adı: 
Taner ÜNLÜ
Yazar Üniversitesi: 
Ankara Üniversitesi
Yazar Fakültesi: 
Mühendislik Fakültesi
Yazar Anabilim Dalı: 
Jeoloji Mühendisliği
3. Yazar
Yazar Adı: 
İ. Sönmez SAYILI
Yazar Üniversitesi: 
Ankara Üniversitesi
Yazar Fakültesi: 
Mühendislik Fakültesi
Yazar Anabilim Dalı: 
Jeoloji Mühendisliği
Makale Künye Bilgisi
Makalenin Yayımlandığı Dergi: 
Jeoloji Mühendisliği Dergisi
Makale Yayın Yılı: 
2009
Cilt/Sayı: 
33
Sayı: 
1
Sayfa Aralığı: 
1-44
PDF Dosyası: 
application/pdf iconarastirmax_1983_pp_1-44.pdf
Makalenin Yayınlandığı Web Sitesindeki Linki: 
Makaleyi Dergi Web Sitesinden İndirin
Referanslar: 

Arda, N., Tiringa, D., Ateşçi, B., Akça, A. ve Tufan, E.
2008. Yahyalı (Kayseri)-Mansurlu (Feke-
Adana) Yöresi Demir Sahaları Maden
Jeolojisi Ara Raporu. MTA Rap. No: 44437,
75 s., Ankara (yayınlanmamış).
Ayhan, A. ve İplikçi, E. 1980. Adana İline Bağlı
Kozan-Feke Saimbeyli Dolayının Jeoloji
Raporu. MTA Derleme No: 6737, Ankara
(yayınlanmamış).
Çolakoğlu, A. R. ve Kuru, S. G. 2002. Attepe Demir
Yatağı’nda Jeotermometrik Ölçüm
Çalışmaları. MTA Dergisi, 125; 1-11.
Dağlıoğlu, C. 1990. T.D.Ç.İ Genel Müdürlüğü Adına
Adana-Feke-Mansurlu Çevresinde İR:1704,
AR:1544, İR:1660, İR:1662 Ruhsat
Alanlarında Yapılan Etüt ve Arama
Çalışmaları Jeoloji Raporu. MTA Derleme
No: 8910, Ankara (yayınlanmamış).
Dağlıoğlu, C. ve Bahçeci, A. 1992. Adana-Feke-
Mansurlu TDÇİ Ruhsat Sahalarının (Attepe,
Koruyeri (Mağarabeli)) Değerlendirme
Raporu. MTA Derleme No: 9339, Ankara
(yayınlanmamış).
Dağlıoğlu, C., Bahçeci, A. ve Akça, İ. 1998. Attepe,
Koruyeri (Mağarabeli), Hanyeri Batısı
(TDÇİ Genel Müdürlüğüne Ait) Demir
Madenlerinin Değerlendirme Raporu. MTA
Derleme No: 10101, Ankara
(yayınlanmamış).
Dayan, S. 2007. Adana-Mansurlu Attepe Civarındaki
Demir Yataklarının Jeolojik, Petrografik ve
Yapısal Özelliklerinin İncelenmesi. Ankara
Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Yüksek
Lisans Tezi, 125 s., Ankara (yayınlanmamış).
Dayan, S., Ünlü, T. ve Sayılı, İ.S. 2008. Adana-
Mansurlu Attepe Demir Yatağı’nın Maden
Jeolojisi. Jeoloji Mühendisliği Dergisi, 32
(2); 1-44.
Demirtaşlı, E. 1967. Pınarbaşı-Sarız-Mağara Civarının
Jeoloji Raporu. MTA Enst. Raporu, Rap. No:
1935, 129 s., Ankara (yayınlanmamış).
Gürsu, S. and Göncüoğlu, M.C. 2005. Early Cambrian
back-arc volcanism in the western Taurides,
Turkey: implications for rifting along the
northern Gondwanan magrin. Geol. Mag.,
142 (5); 617-631.
Gürsu, S. 2008. Petrogenetic and Tectonic Significance
of Rift-Related Pre–Early Cambrian Mafic
Dikes, Central Taurides, Turkey.
International Geology Review, 50; 895–913.
Henden, İ., Önder, E. ve Yurt, M.Z. 1978. Adana-
Kayseri, Mansurlu-Karaköy (Attepe,
Elmadağ Beli, Kızıl Mevkii, Menteşdere,
Uyuzpınarı) Demir Madenleri Jeoloji ve
Rezerv Raporu. MTA Derleme Arşivi Rap.
No: 6394, Ankara (yayınlanmamış).
Henden, İ. ve Önder, E. 1980. Attepe (Mansurlu) Demir
Madeni’nin Jeolojisi. TJK Bülteni, 23 (1);
153-163.
Ketin, İ. 1966. Anadolu’nun Tektonik Birlikleri. MTA
Dergisi, 66; 20-35.
Küpeli, Ş. 1986. Attepe (Mansurlu-Feke) Yöresinin
Demir Yatakları. Selçuk Üniversitesi Fen
Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 111
s., Konya (yayınlanmamış).
Küpeli, Ş. 1991. Attepe (Mansurlu-Feke) Yöresi Demir
Yataklarının Jeolojik, Petrografik ve Jenetik
İncelemesi. Selçuk Üniversitesi Fen Bilimleri
Enstitüsü Doktora Tezi, 227 s., Konya
(yayınlanmamış).
Küpeli, Ş., Ayhan, A., Karadağ, M. M., Arık, F.,
Döyen, A. ve Zedef, V. 2006. Attepe (Feke-
Adana) Demir Yataklarındaki Siderit
Mineralizasyonunun C, O, S ve Sr İzotop
Çalışmaları ve Jenetik Bulgular. JMO 59.
Türkiye Jeoloji Kurultayı Bildiri Özleri
Kitabı, 143-144, Ankara.
Metin, S., Papak, İ., Keskin, H., Özsoy, İ., Polat, N.,
Altun, İ., Haznedar, H., Karabalık N. ve
Konuk, O. 1982. Tufanbeyli-Sarız-Göksun
ve Saimbeyli Arasının Jeolojisi (Doğu 123 s., Ankara (yayınlanmamış).
Metin, S. 1984. Doğu Toroslarda Derebaşı (Develi),
Armutalan ve Gedikli (Saimbeyli) Köyleri
Arasının Jeolojisi. İ.Ü. Müh. Mim. Fak.
Yerbilimleri Dergisi, 4 (1-2); 45-66.
Özgül, N., Metin, S. ve Dean W. T. 1972. Doğu
Toroslar’da Tufanbeyli İlçesi (Adana)
Dolayının Alt Paleozoyik Stratigrafisi ve
Faunası. MTA Enst. Derg., 79, 9-17.
Özgül, N., Metin, S., Göğer, E., Bingöl, İ., Baydar, O.
ve Erdoğan, B. 1973. Tufanbeyli Dolayının
(Doğu Toroslar, Adana) Kambriyen-Tersiyer
Kayaları. Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni,
16; 39-52.
Özgül, N. 1976. Torosların Bazı Temel Jeoloji
Özellikleri. TJK Bülteni, 19 (1); 65-78.
Özgül, N. ve Kozlu, H. 2002. Kozan-Feke (Doğu
Toroslar) Yöresinin Stratigrafisi ve Yapısal
Konumu ile İlgili Bulgular. TPJD Bülteni, 14
(1); 1-36.
Özgül, N. 2006. Toroslar’ın Paleozoyik Yaşta Bazı
Kaya Stratigrafi Birimleri. Stratigrafi
Komitesi 6. Çalıştayı (Toros Kuşağı ve
Güneydoğu Anadolu Bölgesi Prekambriyen-
Paleozoyik Kaya Birimlerinin Litostratigrafi
Adlamaları) Bildiri Özleri, 1-8, Ankara.
Schmidt, G. 1960. Columnar surface section East of
Cudi Dağ-Harbol area (Mobil Exploration
Mediterranean İnc.: TPAO Arama Grubu,
Arşiv No: 575)
Schmidt, G. 1965. Proposed rock unit nomenclature,
Petroleum District V, SE-Turkey
(autochthonous terrain). Chart 1,
Stratigraphic Committee, Turkish
Associatiation of Petroleum Geologists,
Ankara.
Sun, S. S. and McDonough, W. F. 1989. Chemical and
isotopic systematics of oceanic basalts:
implications for mantle composition and
process. In Magmatism in Ocean Basins (eds
A. D. Saunders and M. J. Norry), Geological
Society of London, Special Publications, 42;
313-45.
Tekeli, O. ve Erler, A. 1980. Aladağ Ofiyolit
Dizisindeki Diyabaz Dayklarının Kökeni.
TJK Bülteni, 23 (1); 15-20.
Tiringa, D. 2009. Kayseri-Yahyalı-Karaköy, Karaçat
Demir Yatağının Maden Jeolojisi. Ankara
Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Yüksek
Lisans Tezi, 139 s., Ankara (yayınlanmamış).
Ünlü, T. ve Stendal, H. 1986. Divriği Bölgesi Demir
Yataklarının Element Korelasyonu ve
Jeokimyası (Orta Anadolu-Türkiye).
TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası
Dergisi, 28; 5-19

Türkiye’nin ilk İşletme Fakültesi olan İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi bir ilke daha imza atmaya hazırlanıyor. Arastirmax.com "1. Liselerarası İşletme ve Ekonomi Proje Yarışması"nın sponsorlarından biri olmaktan gurur duymakta.